Xung đột ở Iran: Bước ngoặt tái định hình trật tự thế giới

Biển người đổ về Tehran dự tang lễ các chỉ huy quân sự. Ảnh: Reuters.

Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran đang nhanh chóng vượt ra khỏi khuôn khổ một cuộc xung đột khu vực. Trong khi Washington và Tel Aviv khẳng định chiến dịch quân sự nhằm ngăn chặn mối đe dọa hạt nhân từ Tehran, giới phân tích cho rằng những biến động hiện nay phản ánh sự chuyển dịch sâu sắc hơn của trật tự quốc tế, với các tác động có thể kéo dài nhiều thập kỷ.

Theo lập luận của Mỹ và Israel, chiến dịch quân sự được triển khai nhằm ngăn chặn Iran tích lũy uranium cấp độ vũ khí, với các cáo buộc cho rằng lượng uranium Iran tích trữ có thể đủ để chế tạo tới 11 quả bom hạt nhân.

Tuy nhiên, sau tuần đầu tiên của chiến dịch không kích, giới quan sát nhận định yếu tố hạt nhân chỉ là một phần trong bức tranh chiến lược rộng lớn hơn, theo RT.

Chủ tịch Fyodor Lukyanov của Hội đồng Chính sách Đối ngoại và Quốc phòng Nga cho rằng cuộc chiến hiện nay là bước tiếp theo trong chuỗi biến động đã làm thay đổi Trung Đông kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc. Những biến động này không chỉ định hình lại cán cân quyền lực trong khu vực mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến hệ thống quan hệ quốc tế.

Từ "khoảnh khắc đơn cực" đến chuỗi khủng hoảng

Trật tự Trung Đông hiện đại phần lớn được hình thành trong thế kỷ 20, khi các thế lực châu Âu suy yếu và những quốc gia mới xuất hiện sau Thế chiến II. Tuy nhiên, cấu trúc quyền lực đó bắt đầu lung lay mạnh mẽ sau năm 1991, khi Mỹ dẫn đầu chiến dịch Bão táp Sa mạc nhằm đánh bật lực lượng Iraq khỏi Kuwait.

Thời điểm này mang tính biểu tượng đối với trật tự quốc tế. Cuộc chiến vùng Vịnh diễn ra cùng lúc với sự sụp đổ của Liên Xô và kết thúc Chiến tranh Lạnh, mở ra giai đoạn được nhiều nhà quan sát gọi là "khoảnh khắc đơn cực", khi Mỹ trở thành cường quốc vượt trội duy nhất trên thế giới.

Tuy nhiên, sự thống trị đó nhanh chóng kéo theo một loạt khủng hoảng. Các vụ tấn công khủng bố ngày 11/9/2001 tại New York và Washington đã châm ngòi cho "cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu", dẫn đến các chiến dịch quân sự kéo dài tại Afghanistan và Iraq.

Những cuộc chiến này đã làm suy yếu nhiều cấu trúc quyền lực trong khu vực, mở đường cho các biến động tiếp theo. Phong trào Mùa xuân Arab vào đầu thập niên 2010 tiếp tục làm lung lay hàng loạt chính quyền, trong khi các can thiệp quân sự tại Libya và cuộc nội chiến kéo dài ở Syria càng làm tình hình thêm phức tạp.

Ông Lukyanov cho rằng mỗi cuộc khủng hoảng lại kéo thêm nhiều tác nhân quốc tế tham gia, từ các cường quốc khu vực đến các thế lực toàn cầu. Theo thời gian, quyền kiểm soát diễn biến sự kiện dần rời khỏi tay những bên khởi xướng ban đầu.

Ông Fyodor Lukyanov, Chủ tịch Hội đồng Chính sách Đối ngoại và Quốc phòng Nga. Ảnh: European Leadership Network.

Trong bối cảnh đó, Mỹ rơi vào một thế tiến thoái lưỡng nan chiến lược: vừa muốn giảm bớt sự can dự trực tiếp vào các cuộc xung đột Trung Đông, vừa muốn duy trì ảnh hưởng trong khu vực. Hai mục tiêu này ngày càng khó dung hòa.

Nhìn lại, nhiều quyết định của Washington trong khu vực mang tính phản ứng trước các cuộc khủng hoảng hơn là một chiến lược dài hạn được hoạch định từ trước.

"Những lựa chọn chiến thuật thường được trình bày như một phần của chiến lược địa chính trị lớn song hậu quả lâu dài của chúng hiếm khi được tính toán đầy đủ", ông Lukyanov nhận định.

Trong bối cảnh đó, Iran nổi lên như một thách thức đặc biệt đối với Mỹ. Theo ông Lukyanov, xét về quy mô dân số, vị trí địa chính trị và mạng lưới ảnh hưởng khu vực, Iran được xem là quốc gia mạnh nhất mà Washington trực tiếp đối đầu kể từ sau Thế chiến II.

Viễn cảnh một trật tự khu vực mới hình thành

Một số phân tích tại Washington cho rằng quyết định mở rộng chiến dịch quân sự chống Iran được đưa ra sau quá trình phối hợp chặt chẽ giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Giới lãnh đạo Israel được cho là đã đóng vai trò quan trọng trong việc định hình lựa chọn chiến lược này.

Trước đây, ông Trump từng nhiều lần nhấn mạnh rằng Mỹ nên tránh các cuộc can thiệp quân sự xa lãnh thổ. Tuy nhiên, Iran được xem là trường hợp ngoại lệ do tầm ảnh hưởng của nước này đối với cán cân quyền lực tại Trung Đông.

Một số nhà hoạch định chính sách tại Washington được cho là kỳ vọng rằng một cuộc tấn công nhanh và quyết liệt có thể kích hoạt sự sụp đổ của chính quyền Iran từ bên trong. Kịch bản này dựa trên tiền lệ của nhiều chiến dịch quân sự trước đây, khi các đòn tấn công mang tính "phẫu thuật" được theo sau bằng tuyên bố chiến thắng.

Tuy nhiên, thực tế chiến trường đã nhanh chóng phá vỡ kỳ vọng đó. Thay vì sụp đổ, Iran đã phản ứng bằng cách mở rộng các hoạt động quân sự và tăng cường sức ép trong khu vực, khiến xung đột leo thang.

Một khi chiến sự đã vượt qua ngưỡng leo thang nhất định, Washington cũng gặp khó khăn trong việc rút lui mà không đối mặt với nguy cơ bị xem là thất bại chiến lược.

Việc lãnh tụ tối cao Iran bị tiêu diệt được cho là đã kéo người dân nước này xích lại gần nhau hơn. Ảnh: Reuters.

Bên cạnh các yếu tố địa chính trị, các động lực chính trị trong nước Mỹ cũng đóng vai trò nhất định. Ngoài ra, Jared Kushner, con rể của ông Trump và là nhân vật từng đóng vai trò quan trọng trong các sáng kiến ngoại giao Trung Đông của chính quyền trước đây, được cho là vẫn duy trì ảnh hưởng trong các vòng thảo luận chính sách.

Nếu cuộc chiến tiếp tục kéo dài, nguy cơ một trật tự khu vực mới tại Tây Á có thể dần hình thành. Một trong những trụ cột của trật tự này có thể là ưu thế quân sự áp đảo của Israel trong khu vực.

Trụ cột thứ hai có thể là sự mở rộng các mối quan hệ kinh tế và tài chính giữa Israel với các quốc gia quân chủ Vùng Vịnh, tạo ra một mạng lưới hợp tác kinh tế - an ninh mới.

Trong kịch bản này, ông Lukyanov cho rằng Mỹ có thể hưởng lợi đáng kể từ các thỏa thuận an ninh và kinh tế liên quan, đồng thời duy trì vai trò trung tâm trong cấu trúc quyền lực khu vực.

Tuy nhiên, nhiều câu hỏi lớn vẫn còn bỏ ngỏ. Ngay cả trong trường hợp Iran bị đánh bại về mặt quân sự, vấn đề then chốt vẫn là điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Kinh nghiệm từ Iraq năm 2003 cho thấy những thách thức nghiêm trọng nhất thường xuất hiện sau khi chiến thắng quân sự được tuyên bố.

Việc các thể chế nhà nước sụp đổ có thể tạo ra khoảng trống quyền lực kéo dài nhiều năm, dẫn tới hỗn loạn và xung đột nội bộ. Một số nhà hoạch định chính sách tại Washington hy vọng Iran có thể đi theo kịch bản tương tự Syria, nơi một chính quyền mới cuối cùng có thể đàm phán với các tác nhân bên ngoài.

Tuy nhiên, Iran là một quốc gia lớn và phức tạp hơn nhiều so với Syria, với cấu trúc chính trị và xã hội đa tầng. Do đó, kết quả của bất kỳ kịch bản thay đổi chế độ nào cũng khó có thể dự đoán trước.

Những tiền lệ mới

Ở cấp độ toàn cầu, cuộc chiến giữa Iran với Mỹ và Israel cũng có thể đánh dấu một bước ngoặt đối với hệ thống luật pháp quốc tế. Trong quá khứ, ngay cả khi tiến hành chiến tranh Iraq năm 2003, Mỹ vẫn tìm cách tìm kiếm sự ủng hộ nhất định từ cộng đồng quốc tế, bao gồm nỗ lực vận động Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

Ngày nay, các quy trình như vậy dường như ít được coi trọng hơn. Việc sử dụng vũ lực ngày càng được biện minh bằng lập luận về tính cần thiết chiến lược hoặc sức mạnh quân sự, thay vì dựa trên các chuẩn mực pháp lý quốc tế.

Một tiền lệ đáng chú ý khác là việc áp dụng các chiến dịch ám sát có chủ đích nhằm vào các nhà lãnh đạo cấp cao của một quốc gia có chủ quyền. Những chiến thuật này trước đây chủ yếu được sử dụng nhằm vào lãnh đạo các tổ chức vũ trang phi nhà nước.

"Việc mở rộng chúng sang các nguyên thủ hoặc lãnh đạo quốc gia có thể làm thay đổi sâu sắc các quy tắc ứng xử trong quan hệ quốc tế", ông Lukyanov nhận định.

Cái chết của cố Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei là cú sốc lớn với người dân Iran, đánh dấu bước leo thang trong xung đột Mỹ-Israel-Iran. Ảnh: Reuters.

Nếu xu hướng này tiếp tục lan rộng, thế giới có thể chứng kiến sự gia tăng cạnh tranh quân sự và suy yếu của các cơ chế hợp tác quốc tế. Nhiều quốc gia sẽ ưu tiên tăng cường năng lực quân sự riêng nhằm đảm bảo không bị đặt vào thế bị ép buộc trong các cuộc đối đầu địa chính trị.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cảnh báo rằng sự suy giảm hợp tác quốc tế có thể khiến thế giới trở nên bất ổn hơn đối với tất cả các bên. Những thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng hay phổ biến vũ khí vẫn đòi hỏi các giải pháp dựa trên hợp tác đa phương.

Trong bối cảnh địa chính trị ngày càng phân cực, câu hỏi lớn đặt ra là liệu các cơ chế hợp tác này có thể tồn tại hay không.Trong trường hợp chúng sụp đổ hoàn toàn, thế giới có thể sớm nhận ra rằng việc phá vỡ trật tự quốc tế hiện tại dễ dàng hơn nhiều so với việc xây dựng một trật tự mới thay thế.