 |
Trong một chương trình phỏng vấn phát sóng mới đây, cựu Giám đốc tình báo đối ngoại Pháp Alain Juillet cho rằng khả năng Iran được tiếp cận hệ thống định vị vệ tinh Hệ thống vệ tinh dẫn đường Bắc Đẩu của Trung Quốc là rất lớn. Theo ông, độ chính xác của các đòn tấn công tên lửa Iran đã cải thiện rõ rệt kể từ cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Israel vào tháng 6.
“Bất ngờ của cuộc chiến này là tên lửa Iran chính xác hơn nhiều so với cuộc xung đột cách đây 8 tháng. Điều đó đặt ra nhiều câu hỏi về hệ thống dẫn đường của các loại tên lửa này”, ông Juillet nói. Ông từng giữ chức Giám đốc tình báo tại Tổng cục An ninh Đối ngoại giai đoạn 2002-2003.
Sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bắt đầu từ ngày 28/2 - cùng vụ sát hại nhiều nhân vật cấp cao của Iran, trong đó có Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei - Tehran đã phóng hàng trăm tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái nhằm vào Israel cũng như các cơ sở quân sự Mỹ tại các quốc gia vùng Vịnh.
Dù Israel và các nước vùng Vịnh đã đánh chặn được nhiều mục tiêu, một số tên lửa vẫn xuyên thủng hệ thống phòng thủ, gây thiệt hại đáng kể và thương vong.
Giới phân tích cho rằng nếu Iran thực sự sử dụng Bắc Đẩu, Washington gần như không thể gây nhiễu hệ thống này. Mỹ có thể làm gián đoạn hoặc hạn chế quyền truy cập vào hệ thống định vị Global Positioning System (GPS) - vốn thuộc sở hữu chính phủ Mỹ và từng được quân đội Iran sử dụng, nhưng không có nhiều công cụ để can thiệp vào mạng lưới vệ tinh của Trung Quốc.
Tehran hiện chưa xác nhận hay bình luận về khả năng này.
Hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu là gì?
Theo dữ liệu phân tích của Al Jazeera, Bắc Đẩu hiện sử dụng khoảng 45 vệ tinh, nhiều hơn đáng kể so với 24 vệ tinh của GPS. Hai hệ thống định vị toàn cầu khác là GLONASS của Nga và Galileo của Liên minh châu Âu, mỗi hệ thống cũng vận hành khoảng 24 vệ tinh.
Giống các hệ thống định vị vệ tinh khác, Bắc Đẩu hoạt động bằng cách truyền tín hiệu thời gian từ vệ tinh tới các thiết bị thu trên mặt đất hoặc trên phương tiện. Bằng cách tính toán thời gian tín hiệu từ nhiều vệ tinh tới thiết bị thu, hệ thống có thể xác định vị trí địa lý với độ chính xác cao.
Theo nhà phân tích quân sự - chính trị tại Brussels Elijah Magnier, độ chính xác phụ thuộc vào cấp độ dịch vụ: tín hiệu dân sự có sai số khoảng 5-10 mét, trong khi các dịch vụ mã hóa dành cho người dùng được cấp quyền có thể đạt độ chính xác cao hơn nhiều.
 |
| Trung Quốc phóng vệ tinh Bắc Đẩu tại tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc) vào tháng 5/2023. Ảnh: Tân Hoa Xã. |
Iran có thực sự sử dụng Bắc Đẩu?
Iran chưa xác nhận thông tin này, và cũng chưa rõ liệu nước này có thể chuyển toàn bộ hệ thống dẫn đường quân sự sang một mạng lưới vệ tinh khác trong thời gian ngắn kể từ cuộc chiến năm ngoái hay không.
Sau cuộc xung đột đó, Bộ Công nghệ Thông tin và Truyền thông Iran cho biết nước này “sử dụng mọi năng lực công nghệ sẵn có trên thế giới, không phụ thuộc vào một nguồn duy nhất”.
Tuy vậy, ông Juillet cho rằng việc chuyển sang hệ thống Bắc Đẩu là lời giải thích hợp lý cho việc độ chính xác của tên lửa Iran tăng mạnh.
“Có nhiều bàn luận về việc thay thế GPS bằng hệ thống Trung Quốc, điều này giải thích độ chính xác của các tên lửa Iran… Nhiều mục tiêu quan trọng đã bị đánh trúng”, ông nói.
Một số chuyên gia nhận định quá trình tích hợp công nghệ định vị Trung Quốc vào quân đội Iran đã bắt đầu từ lâu. Nhà nghiên cứu Theo Nencini tại nền tảng nghiên cứu ChinaMed Project cho biết Iran được cho là đã ký biên bản ghi nhớ từ năm 2015 để tích hợp Bắc Đẩu-2 vào cơ sở hạ tầng quân sự nhằm cải thiện hệ thống dẫn đường tên lửa.
Quá trình triển khai được đẩy nhanh sau khi hai nước ký Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Trung Quốc - Iran vào tháng 3/2021, khi Trung Quốc được cho là cho phép Tehran tiếp cận các tín hiệu quân sự mã hóa của Bắc Đẩu.
Từ thời điểm đó, quân đội Iran bắt đầu tích hợp Bắc Đẩu vào hệ thống dẫn đường của tên lửa và UAV, cũng như một số mạng liên lạc an toàn. Theo các nhà phân tích, việc loại bỏ dần GPS của Mỹ trong các hoạt động quân sự có thể đã bắt đầu từ khoảng năm 2021.
 |
| Ngoại trưởng Iran Seyed Abbas Araghchi và Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị bắt tay tại Bắc Kinh, tháng 12/2024. Ảnh: Tân Hoa Xã. |
Vì sao Bắc Đẩu có thể cải thiện độ chính xác của tên lửa?
Trước đây, phần lớn tên lửa và máy bay không người lái của Iran được cho là dựa vào hệ thống dẫn đường quán tính. Công nghệ này xác định vị trí bằng cách đo gia tốc và chuyển động thông qua các cảm biến như con quay hồi chuyển và gia tốc kế.
Ưu điểm của hệ thống quán tính là độc lập và khó bị gây nhiễu từ bên ngoài. Tuy nhiên, nhược điểm là sai số nhỏ sẽ tích lũy theo thời gian và khoảng cách, khiến độ chính xác giảm dần.
Theo ông Magnier, giải pháp thường dùng là kết hợp hai hệ thống: dẫn đường quán tính giữ quỹ đạo tổng thể, còn tín hiệu vệ tinh giúp hiệu chỉnh đường bay và tăng độ chính xác khi tấn công mục tiêu.
Ngoài ra, việc sử dụng nhiều hệ thống vệ tinh cùng lúc cũng giúp tăng khả năng chống gây nhiễu. Nếu vũ khí chỉ phụ thuộc vào một mạng lưới vệ tinh duy nhất, việc gây nhiễu tín hiệu có thể làm giảm độ chính xác. Nhưng nếu thiết bị có thể nhận tín hiệu từ nhiều chòm vệ tinh khác nhau, khả năng bị vô hiệu hóa hoàn toàn sẽ thấp hơn.
Một số nhà phân tích cho rằng Bắc Đẩu có sai số dưới 1 mét, vượt trội so với tín hiệu GPS dân sự mà Iran từng sử dụng. Hệ thống cũng được cho là có khả năng lọc nhiễu và chống “đánh lừa tín hiệu”.
Nhà phân tích quân sự Patricia Marins cho biết tín hiệu quân sự B3A của hệ thống Bắc Đẩu-3 sử dụng kỹ thuật nhảy tần phức tạp và cơ chế xác thực thông điệp định vị, khiến việc gây nhiễu gần như không thể.
Ngoài ra, Bắc Đẩu còn có tính năng nhắn tin ngắn qua vệ tinh, cho phép điều khiển liên lạc với UAV hoặc tên lửa trong phạm vi tới 2.000 km khi chúng đang bay – đồng nghĩa với khả năng thay đổi mục tiêu sau khi phóng.
 |
Ý nghĩa tiềm ẩn
Các nhà phân tích cho rằng nếu Iran được tiếp cận công nghệ này, đây có thể là bước ngoặt lớn trên chiến trường hiện đại.
Theo ông Magnier, năng lực tấn công chính xác - vốn trước đây chỉ thuộc về một số cường quốc quân sự - đang ngày càng phụ thuộc vào hạ tầng định vị vệ tinh toàn cầu.
Nếu hiệu quả của Bắc Đẩu được xác nhận, các quốc gia trong khu vực có thể phải xem xét lại sự phụ thuộc vào GPS của Mỹ. Về lâu dài, điều này có thể thúc đẩy sự hình thành một kiến trúc định vị vệ tinh đa cực, ít phụ thuộc hơn vào Washington.
Xung đột hiện nay cũng có thể mang lại cho Trung Quốc cơ hội thu thập dữ liệu thực chiến để đánh giá hiệu quả của các hệ thống dẫn đường và giám sát, đặc biệt khi đối đầu với các nền tảng quân sự Mỹ như tiêm kích tàng hình F-35 Lightning II.
Quy mô chính xác của kho tên lửa đạn đạo Iran chưa được công bố, nhưng nước này được xem là sở hữu một trong những kho tên lửa lớn và tiên tiến nhất Trung Đông. Tên lửa đạn đạo có thể bay từ vài trăm km đến hơn 10.000 km.
Ông Juillet cho rằng dù Mỹ và Israel tuyên bố đã phá hủy nhiều mục tiêu tại Iran, nhưng số lượng và vị trí các bệ phóng tên lửa vẫn rất khó xác định.
“Iran rộng gấp ba lần nước Pháp, còn các bệ phóng tên lửa được đặt trên xe tải và phân tán khắp cả nước. Làm thế nào có thể theo dõi tất cả các xe đó trên một lãnh thổ rộng lớn như vậy?”, ông nói.
Theo ông, Iran có thể đang sử dụng tên lửa một cách thận trọng và có tính toán hơn so với trong cuộc chiến 12 ngày trước đây, trong bối cảnh xung đột hiện tại có nguy cơ kéo dài.
Trong khi đó, phía Mỹ cũng lo ngại kho tên lửa đánh chặn đắt đỏ của mình có thể bị tiêu hao nhanh chóng khi phải đối phó với các UAV giá rẻ như Shahed do Iran sản xuất, trước khi Tehran thậm chí phải sử dụng đến nhiều tên lửa đạn đạo.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
