 |
Chỉ còn chưa đầy 90 phút trước thời hạn mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa “xóa sổ nền văn minh” Iran vào tối 7/4 tại Washington, ông bất ngờ đăng tải trên mạng xã hội Truth Social thông báo đã đạt thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần với Tehran, sau gần sáu tuần oanh kích.
Ngay sau đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi xác nhận thỏa thuận trên mạng xã hội X, mang lại “khoảng lặng” quý giá cho thế giới đang bên bờ căng thẳng.
Dù vậy, phía sau lệnh ngừng bắn vẫn còn nhiều điểm mơ hồ. Ông Trump tuyên bố Iran sẽ cho phép tàu thuyền qua lại eo biển Hormuz không bị cản trở, trong khi ông Araghchi khẳng định việc lưu thông phải đặt dưới sự giám sát của lực lượng vũ trang Iran.
Hàng loạt câu hỏi khác cũng chưa có lời giải: Lebanon có nằm trong thỏa thuận hay không? Mỹ có chấp nhận để Iran tiếp tục làm giàu uranium? Washington có đồng ý với “danh sách 10 điểm” của Tehran hay chỉ coi đó là cơ sở đàm phán ban đầu?
Điểm chung hiếm hoi trong tuyên bố của hai bên chính là sự thừa nhận vai trò trung tâm của Pakistan - quốc gia đã làm trung gian, đưa hai đối thủ đầy nghi kỵ trở lại bàn đàm phán, theo Al Jazeera.
Các nhà phân tích nhận định nỗ lực bền bỉ của giới chức Pakistan đã tạo ra bước đột phá then chốt, giúp ngăn chặn một thảm họa, ít nhất là trong ngắn hạn, dù chỉ chưa đầy một ngày sau, lệnh ngừng bắn có nguy cơ bị phá vỡ bởi các đòn tấn công liên quan tới Lebanon.
Chuẩn bị đàm phán trực tiếp
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance sẽ dẫn đầu phái đoàn đàm phán với Iran tại Pakistan, bắt đầu từ ngày 11/4, theo thông báo của Thư ký Báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt.
Phát biểu trong cuộc họp báo, bà Leavitt cho biết thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đã tạo ra một “cơ hội mở”, có thể trở thành bước khởi đầu cho một nền hòa bình lâu dài tại khu vực.
Tuy nhiên, các đề xuất hòa bình cụ thể sẽ được đưa ra bàn thảo vẫn còn mơ hồ, tương tự như tình trạng hiện tại của hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược then chốt của thế giới.
Trước đó, lực lượng Iran từng cảnh báo các tàu thuyền trong khu vực sẽ bị “phá hủy” nếu cố tình đi qua mà không được cho phép. Dù vậy, bà Leavitt khẳng định những tuyên bố công khai của Tehran “khác với những gì họ trao đổi riêng”.
Trong bối cảnh lệnh ngừng bắn có hiệu lực, ông Vance, cùng đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, sẽ tới Pakistan để tiến hành đàm phán trực tiếp với phía Iran. Tuy nhiên, nội dung chi tiết của các cuộc thương lượng và các đề xuất cụ thể vẫn chưa được công bố, BBC cho biết.
 |
| Phó tổng thống Mỹ JD Vance sẽ dẫn đoàn ngoại giao đàm phán với Iran trong ngày 11/4 tại Pakistan. Ảnh: Reuters. |
Bà Leavitt bác bỏ các thông tin truyền thông về một đề xuất 10 điểm từ phía Iran, cho rằng đây là những tin tức không chính xác. Theo bà, một đề xuất ban đầu của Tehran bị đánh giá là “thiếu nghiêm túc về căn bản” và đã bị loại bỏ.
Sau đó, Iran đưa ra một đề xuất “điều chỉnh”, sau khi ông Trump cảnh báo rằng “cả một nền văn minh sẽ bị hủy diệt” nếu không đạt được thỏa thuận.
Về phía Iran, trong cuộc điện đàm với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng xác nhận Tehran sẽ tham gia đàm phán với Mỹ tại Islamabad vào cuối tuần này.
Theo hãng tin Iran ISNA, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf sẽ dẫn đầu phái đoàn. Nguồn tin cho biết thêm đề xuất 10 điểm Iran đưa ra sẽ không chỉ có chương trình hạt nhân mà còn cả vấn đề an ninh khu vực.
Ngoại giao hậu trường thâu đêm
Trong những ngày cuối cùng trước khi đạt được thỏa thuận, lãnh đạo Pakistan gần như đã mất hy vọng. Sau hơn hai tuần đàm phán căng thẳng, điện đàm liên tục và các hội nghị ngoại giao dồn dập nhằm chấm dứt cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran, kịch bản xấu nhất dường như đang trở thành hiện thực: xung đột leo thang vượt tầm kiểm soát.
Tại cuộc họp nội các vào khoảng 17h ngày 7/4, Thủ tướng Shehbaz Sharif tỏ ra bi quan hiếm thấy. “Chúng ta phải chuẩn bị cho tác động của chiến tranh. Tình hình đã trở nên rất u ám. Cơ hội hòa bình ngày càng mong manh”, ông nói.
Trước đó, hy vọng về một lệnh ngừng bắn gần như tắt lịm. Các cuộc không kích của Israel phá hủy một nhà máy khí đốt của Iran, trong khi đòn đáp trả của Tehran đánh trúng một tổ hợp hóa dầu trọng yếu của Saudi Arabia, làm dấy lên lo ngại Riyadh có thể tham chiến.
Tức giận trước “leo thang nguy hiểm”, trong một động thái hiếm hoi, giới lãnh đạo quân sự Pakistan thậm chí ra tuyên bố công khai chỉ trích Iran, cáo buộc Tehran đang “phá hoại” các nỗ lực hòa bình.
 |
| Một người đàn ông đang đọc tin tức về thỏa thuận ngừng bắn do Pakistan làm trung gian tại Karachi (Pakistan) hôm 8/4. Ảnh: EPA. |
Cùng lúc, tại Washington, Tổng thống Donald Trump tiếp tục đẩy cao giọng điệu, đe dọa “xóa sổ toàn bộ nền văn minh Iran trong đêm”, bao gồm việc đánh bom các nhà máy điện và cầu, nếu Tehran không chấp nhận yêu cầu ngừng bắn trước hạn chót trong ngày.
Đối với chính phủ và quân đội Pakistan - lực lượng nắm quyền thực tế - việc làm trung gian chấm dứt chiến sự không chỉ là vấn đề uy tín, mà còn liên quan trực tiếp đến kinh tế, quốc phòng, an ninh quốc gia và ổn định nội bộ.
Hiệp ước quốc phòng vừa ký với Saudi Arabia đồng nghĩa Islamabad có nguy cơ bị cuốn vào chiến tranh nếu Riyadh nhập cuộc. “Chúng tôi ở trong tình thế rất mong manh và cần đàm phán bắt đầu càng sớm càng tốt”, một quan chức Pakistan thừa nhận.
Trong hậu trường, Tư lệnh quân đội Asim Munir cùng người đứng đầu tình báo quân đội kiêm cố vấn an ninh quốc gia Asim Malik liên tục duy trì các cuộc điện đàm con thoi. Munir giữ vị thế đặc biệt: vừa có quan hệ cá nhân chặt chẽ với ông Trump, vừa có kênh liên lạc lâu năm với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran.
Trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth sau đó tuyên bố Iran “cầu xin” ngừng bắn, phía Pakistan lại đưa ra một phiên bản khác. Cả hai bên đều muốn chấm dứt giao tranh, nhưng động lực chính đến từ ông Trump - người bị “mắc kẹt” trong một cuộc chiến mà ông từng tin rằng “sẽ không kéo dài quá ba ngày”.
Hàng loạt cuộc gọi diễn ra liên tục trong nhiều giờ: phía Mỹ gồm ông Trump, Ngoại trưởng Marco Rubio, Phó Tổng thống JD Vance và đặc phái viên Steve Witkoff; phía Iran có Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi. Thủ tướng Sharif cũng trực tiếp trao đổi với Tehran và Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman.
Dẫu vậy, cho đến tối 7/4, Iran vẫn tỏ ra “do dự” với một lệnh ngừng bắn, do thiếu niềm tin rằng Washington không lợi dụng đàm phán để tái tổ chức lực lượng rồi tiếp tục tấn công.
"Vai trò chính thuộc về Trung Quốc"
Bước ngoặt xuất hiện khi Trung Quốc nhập cuộc. Bắc Kinh - trước đó còn dè dặt - bắt đầu thay đổi cách tiếp cận khi chi phí kinh tế từ cuộc chiến ngày càng lớn, Guardian cho biết.
Trước đó hơn một tuần, Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar đã tới Bắc Kinh để vận động Trung Quốc tham gia sâu hơn vào nỗ lực hòa giải.
 |
| Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị và Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Pakistan Mohammad Ishaq Dar trong một cuộc gặp tại Bắc Kinh (Trung Quốc) ngày 31/3. Ảnh: Reuters. |
Theo các quan chức Pakistan, Trung Quốc đã được thuyết phục bởi các “quốc gia thân thiện” để đóng vai trò quyết định trong các cuộc đàm phán ngày thứ Ba. “Pakistan cần Trung Quốc để thuyết phục Iran chấp nhận ngừng bắn”, một nguồn tin cho biết.
Đến 20h cùng ngày, không khí tại Islamabad thay đổi rõ rệt. Thủ tướng Sharif thông báo với nội các rằng “một tia hy vọng đã xuất hiện”, và Tướng Munir đang dẫn dắt bước đột phá.
Các nguồn tin cho biết Trung Quốc đã trực tiếp khuyến khích Iran chấp nhận ngừng bắn, đồng thời cam kết đóng vai trò “bảo đảm an ninh” cho Tehran trong tiến trình đàm phán, bao gồm đảm bảo an toàn cho lãnh đạo Iran khi tham gia thương lượng.
“Chúng tôi là bên trung gian, không phải bên bảo đảm. Vai trò chính thuộc về Trung Quốc”, một quan chức Pakistan nói, đồng thời khẳng định Bắc Kinh cam kết Mỹ sẽ tuân thủ thỏa thuận và tiến trình đàm phán tại Islamabad sẽ diễn ra suôn sẻ.
Phía Pakistan cho biết Washington đã biết và chấp nhận vai trò của Trung Quốc. Bản thân ông Trump sau đó cũng ám chỉ Bắc Kinh đã góp phần thúc đẩy Iran bước vào bàn đàm phán.
Dù vậy, các quan chức Pakistan vẫn lo ngại tiến trình hòa bình có thể bị cản trở, đặc biệt từ Israel và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, trong bối cảnh Tel Aviv tuyên bố Lebanon không nằm trong thỏa thuận và hoạt động thương mại qua eo biển Hormuz vẫn chưa hoàn toàn thông suốt.
Dẫu còn nhiều rủi ro, giới phân tích cho rằng Pakistan đã vượt qua hoài nghi để đạt được một thành tựu đáng kể.
“Pakistan đã chứng minh năng lực mà nhiều người nghi ngờ - thực hiện một nhiệm vụ ngoại giao phức tạp, rủi ro cao”, Kugelman nhận định. “Quan trọng nhất, họ đã giúp ngăn chặn một thảm họa có thể xảy ra tại Iran”.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
