Trong bối cảnh xung đột kéo dài hơn sáu tuần giữa liên quân Mỹ-Israel và Iran, việc đạt được một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời kéo dài hai tuần đã mang lại tín hiệu hạ nhiệt ban đầu. Tuy nhiên, các điều khoản đi kèm cho thấy cán cân quyền lực không hoàn toàn nghiêng về phía Washington.
Thực tế, việc nối lại lưu thông qua Eo biển Hormuz, vốn được xem là điều kiện cốt lõi của thỏa thuận, đã làm nổi bật vai trò trung tâm của Iran trong kiểm soát một trong những điểm nghẽn quan trọng nhất của kinh tế toàn cầu.
Sức nặng của quân bài Hormuz
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã mô tả thỏa thuận ngừng bắn là "một chiến thắng hoàn toàn và trọn vẹn" của Washington. Tuy nhiên, nhiều nhà phân tích cho rằng cách diễn giải này không phản ánh đầy đủ thực tế chiến lược.
Điều kiện tiên quyết của thỏa thuận là Iran phải đồng ý mở lại Eo biển Hormuz. Đây là tuyến vận tải chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu và khí đốt toàn cầu, đồng thời đóng vai trò sống còn đối với thương mại năng lượng quốc tế.
 |
| Chuyên gia năng lượng Samantha Gross thuộc Viện Brookings. Ảnh: Brookings Institution. |
Theo chuyên gia năng lượng Samantha Gross, "Iran không cần nhiều sức mạnh quân sự để gây ra gián đoạn lớn đối với nền kinh tế toàn cầu". Nhận định này phản ánh bản chất phi đối xứng của quyền lực mà Tehran đang nắm giữ.
Trong hơn sáu tuần, Iran đã kiểm soát phần lớn hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz, tạo ra một tình huống mà giới phân tích từng coi là khó xảy ra. Việc phong tỏa trên thực tế đã biến Hormuz thành một công cụ gây áp lực hiệu quả.
Ông Dan Alamariu, chiến lược gia trưởng về địa chính trị tại đơn vị tư vấn Oxford Economics, nhận định Iran đang tiến hành một "cuộc chiến kinh tế", trong đó việc kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này đóng vai trò trung tâm.
Khả năng gián đoạn lưu thông mà không cần đối đầu trực tiếp trên quy mô lớn cho phép Iran duy trì áp lực trong khi hạn chế rủi ro quân sự. Đây chính là điểm khác biệt cốt lõi trong chiến lược của Tehran.
Đối với Washington, điều này đặt ra một nghịch lý: ưu thế quân sự vượt trội không đồng nghĩa với khả năng kiểm soát hoàn toàn cục diện.
Cú sốc thị trường và hệ lụy toàn cầu
Ngay sau thông tin về lệnh ngừng bắn, thị trường năng lượng đã phản ứng tích cực. Giá dầu thô giảm từ 15-20%, trong khi giá khí đốt tại châu Âu cũng giảm tương tự, theo CNN.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo rằng sự ổn định này chỉ mang tính tạm thời.
"Đối với thị trường, vấn đề quan trọng nhất vẫn là tình trạng của Eo biển Hormuz", ông Neil Shearing, nhà kinh tế trưởng tại Capital Economics, đánh giá.
Thực tế cho thấy hoạt động vận tải chưa hoàn toàn được khôi phục. Các báo cáo về việc Iran tiếp tục kiểm soát tàu thuyền cho thấy nguy cơ gián đoạn vẫn hiện hữu.
Tác động của cú sốc nguồn cung đã lan rộng trên toàn cầu. Tại châu Á, Philippines phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp năng lượng do lo ngại thiếu hụt nhiên liệu.
 |
| Philippines rơi vào khủng hoảng năng lượng do tắc nghẽn ở Eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters. |
Ở châu Âu, giá điện tăng trở lại, gây áp lực lên các nền kinh tế vốn vừa trải qua khủng hoảng năng lượng do xung đột Nga-Ukraine. Trong khi đó, tại Mỹ, giá xăng cũng ghi nhận xu hướng tăng.
Việc Eo biển Hormuz bị gián đoạn, dù chỉ trong thời gian ngắn, đã cho thấy mức độ phụ thuộc của nền kinh tế toàn cầu vào tuyến vận tải này. Đây chính là "điểm yếu hệ thống" mà Iran đang khai thác.
Hệ quả là một vòng xoáy bất ổn, trong đó biến động địa chính trị nhanh chóng chuyển hóa thành rủi ro kinh tế.
Lợi thế kép của Iran
Việc kiểm soát Eo biển Hormuz không chỉ mang lại đòn bẩy chính trị, mà còn giúp Iran gia tăng đáng kể nguồn thu từ xuất khẩu dầu.
Trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu bị thắt chặt, dầu Iran, vốn thường được bán với giá thấp hơn chuẩn Brent, đã đạt mức giá cao hơn tại một số thị trường châu Á.
Theo dữ liệu thị trường được CNN dẫn lại, sản lượng xuất khẩu của Iran đạt khoảng 1,85 triệu thùng/ngày vào tháng 3, tăng so với các tháng trước đó. Điều này cho thấy Tehran không chỉ duy trì mà còn tận dụng tốt vị thế của mình.
Việc Mỹ tạm thời nới lỏng trừng phạt đối với một lượng lớn dầu Iran nhằm giảm áp lực nguồn cung cũng gián tiếp củng cố lợi thế của Tehran.
Các chuyên gia nhận định Iran đang tìm cách thể chế hóa quyền kiểm soát này trong dài hạn. Một số đề xuất bao gồm việc duy trì quyền giám sát hoặc thậm chí áp dụng cơ chế thu phí đối với tàu thuyền qua Eo biển Hormuz.
 |
| Eo biển Hormuz đóng vai trò "đốt sống cổ" của nền kinh tế năng lượng toàn cầu. Ảnh: Reuters. |
Việc thiết lập một hệ thống thu phí - có thể thông qua bên trung gian như Oman - sẽ giúp Iran vừa duy trì ảnh hưởng, vừa đáp ứng yêu cầu về khôi phục kinh tế sau xung đột.
Đáng chú ý, các công ty vận tải và bảo hiểm có xu hướng chấp nhận các chi phí này nhanh hơn so với giới hoạch định chính sách do thiếu các tuyến thay thế khả thi.
Như vậy, Eo biển Hormuz không chỉ là một tuyến vận tải chiến lược, mà còn đang dần trở thành một công cụ tài chính và đàm phán trong tay Iran.
Nhìn chung, lệnh ngừng bắn hiện tại không chỉ phản ánh nỗ lực hạ nhiệt xung đột, mà còn cho thấy giới hạn của sức mạnh quân sự trong việc định hình trật tự kinh tế toàn cầu. Khi các điểm nghẽn như Eo biển Hormuz có thể bị "vũ khí hóa", mọi chiến lược đều phải tính đến những hệ quả vượt xa phạm vi chiến trường.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này...
