Việc Phó Tổng thống Mỹ JD Vance thất bại trong nỗ lực buộc Iran nhượng bộ sau cuộc đàm phán "marathon" về chương trình hạt nhân vốn không phải điều quá bất ngờ. Nhưng câu hỏi đặt ra là: Chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Sự đổ vỡ này đẩy chính quyền Trump vào thế kẹt giữa những lựa chọn chẳng mấy dễ dàng. Hoặc là sa lầy vào các cuộc thảo luận kéo dài với Iran, hoặc là tái khởi động một cuộc chiến vốn đã gây ra cuộc khủng hoảng năng lượng tồi tệ nhất thời hiện đại, đi kèm với nỗi lo về một cuộc đối đầu không hồi kết nhằm kiểm soát eo biển Hormuz.
Các quan chức Nhà Trắng cho biết họ đang chờ đợi quyết định tiếp theo từ Tổng thống Trump - người đã dành cuối tuần tại Florida để theo dõi một trận đấu võ UFC. Tuy nhiên, bất kể con đường nào được chọn cũng đều tiềm ẩn những rủi ro chính trị và hậu quả khôn lường.
Bế tắc lặp lại
Sau hơn 21 giờ đàm phán, ông Vance tiết lộ rất ít thông tin, chỉ ám chỉ rằng ông đã đưa ra một đề nghị mang tính tối hậu thư nhằm chấm dứt vĩnh viễn chương trình hạt nhân của Iran, nhưng phía Tehran đã từ chối.
“Chúng tôi đã nêu rất rõ các lằn ranh đỏ, cũng như những điểm có thể linh hoạt”, ông nói với báo giới, đồng thời khẳng định: “Họ đã lựa chọn không chấp nhận các điều khoản của chúng tôi”.
Về bản chất, cuộc đối thoại này chẳng khác là bao so với bế tắc tại Geneva hồi cuối tháng 2 - sự kiện từng khiến ông Trump ra lệnh thực hiện chiến dịch không kích và tên lửa kéo dài 38 ngày khắp Iran.
Mục tiêu của Washington khi đó là các kho tên lửa, căn cứ quân sự và hạ tầng công nghiệp quốc phòng của Tehran. Canh bạc của ông Trump dựa trên giả định rằng: Iran sẽ "thay tâm chuyển ý" khi đối mặt với sức mạnh quân sự khủng khiếp từ Mỹ với hơn 13.000 mục tiêu bị đánh phá theo dữ liệu từ Lầu Năm Góc.
Thế nhưng, Tehran lại cho thấy một ý chí sắt đá. Khi ông Vance chuẩn bị rời phi trường quân sự để về nước tay trắng, Bộ Ngoại giao Iran đã ra tuyên bố đanh thép: “Những mất mát to lớn về các bậc tiền bối, những người thân yêu và người dân Iran chỉ khiến quyết tâm bảo vệ lợi ích và quyền lợi của dân tộc chúng tôi trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết”.
 |
| Phó tổng thống Mỹ JD Vance rời Pakistan sau khi không đạt được thỏa thuận nào với Iran. Ảnh: Reuters. |
Nỗi sợ bị kéo vào một "vòng xoáy" đàm phán phức tạp với Iran hiện đang bao trùm Washington, theo New York Times. Ông Trump tin rằng mình đã giành chiến thắng trong cuộc xung đột, và theo lời Đặc phái viên Steve Witkoff, Iran đơn giản là nên "đầu hàng".
Nhưng lịch sử lại nói điều ngược lại. Thỏa thuận hạt nhân lớn gần nhất giữa hai nước thời Obama đã mất tới hai năm để hoàn tất với vô vàn thỏa hiệp. Bế tắc mà ông Vance vừa gặp phải tại Islamabad thực tế chính là "vết xe đổ" của các cuộc đàm phán hồi tháng 2 do ông Witkoff và Jared Kushner dẫn dắt.
Những hoài nghi
Diễn biến mới nhất tại Pakistan cũng phủ bóng nghi ngờ lên lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần bắt đầu từ ngày 7/4. Trong bối cảnh Tehran chưa cam kết mở lại eo biển Hormuz, nguồn cung năng lượng toàn cầu tiếp tục bị siết chặt.
Trước khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, Tổng thống Donald Trump từng cảnh báo “toàn bộ nền văn minh Iran sẽ bị hủy diệt” nếu Tehran không chấp nhận một thỏa thuận. Tuy nhiên, hiện chưa rõ ông có sẵn sàng nối lại một cuộc chiến vốn ngày càng mất lòng tin trong dư luận Mỹ, và theo chính ông, Washington đã “giành chiến thắng”.
Trong chuyến thăm Islamabad, ông Vance không nêu rõ bước đi tiếp theo sau khi đàm phán rơi vào bế tắc. Ông chỉ để ngỏ khả năng Iran quay lại bàn đàm phán để chấp nhận “đề nghị cuối cùng và tốt nhất” của Mỹ, song không đề cập bất kỳ lộ trình nối lại thương lượng nào.
Về phần mình, ông Trump trước đó cùng ngày tỏ ra thờ ơ với kết quả đàm phán: “Có đạt được thỏa thuận hay không cũng không quan trọng”, ông nói, đồng thời khẳng định Mỹ đã đánh bại Iran về mặt quân sự.
Ông Ross Harrison, chuyên gia cao cấp tại Viện Trung Đông, cảnh báo rằng nếu tối hậu thư mà Mỹ công khai đưa ra với Iran cũng phản ánh lập trường cứng rắn trong các cuộc trao đổi kín, thì trong thời gian ngắn tới, khả năng đạt được thỏa thuận là rất mong manh.
“Nếu đúng như vậy, phía Iran sẽ cho rằng họ không ở vị thế tốt hơn để đàm phán so với trước chiến tranh - thời điểm vẫn còn các cuộc thương lượng về hồ sơ hạt nhân”, ông nói với Al Jazeera.
Theo ông Harrison, Iran có thể được xem là “bên thua cuộc”, không phải về năng lực hay đòn bẩy chiến lược, mà ở mức độ tàn phá mà nước này phải gánh chịu.
Người dân Iran chính là bên trả giá cho cuộc chiến, và vì vậy “sẽ không chấp nhận quay lại nguyên trạng trước xung đột”. Nếu những gì công khai phản ánh đúng bản chất các cuộc trao đổi hậu trường, “gần như không còn con đường nào phía trước”.
Tuy nhiên, ông cũng để ngỏ khả năng các tuyên bố cứng rắn chỉ mang tính phô trương, trong khi tiến triển thực chất diễn ra phía sau - điều chỉ có thể rõ trong vài ngày tới.
Ba kịch bản hậu đàm phán
Khi cuộc đàm phán tại Pakistan không phát huy hiệu quả, giới phân tích quốc tế đang tập trung vào ba kịch bản chính có thể định hình giai đoạn tiếp theo.
Thứ nhất là kịch bản kéo dài đàm phán trong trạng thái gián đoạn. Mỹ và Iran có thể tiếp tục duy trì các kênh tiếp xúc gián tiếp, với mục tiêu ngăn chặn leo thang trong khi không đạt được đột phá thực chất. Đây là lựa chọn ít rủi ro nhất nhưng cũng khó xảy ra nhanh chóng.
Các tiền lệ như thỏa thuận hạt nhân thời Barack Obama từng mất nhiều năm thương lượng. Trong bối cảnh hiện tại, khi niềm tin chiến lược giữa hai bên ở mức thấp, khả năng đạt tiến triển nhanh là rất hạn chế.
Kịch bản này về bản chất duy trì trạng thái “không chiến tranh, không hòa bình”, kéo dài sự bất định trong khu vực.
Thứ hai, tái khởi động chiến tranh. Lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Tuy nhiên, việc nối lại xung đột có thể gây một rủi ro chính trị lớn đối với Nhà Trắng, đặc biệt khi Mỹ đang chuẩn bị bước vào đợt bầu cử giữa nhiệm kỳ, và sự ủng hộ của người dân với chính quyền Trump đang ngày càng tụt dốc.
Ông Trump tuyên bố ngừng bắn tuần trước phần lớn là để xoa dịu nỗi đau từ việc mất đi 20% nguồn cung dầu thô thế giới - thứ đã đẩy giá xăng vọt xà, gây thiếu hụt phân bón và cả khí helium cho sản xuất chip bán dẫn.
Thị trường vừa mới khởi sắc nhờ hy vọng vào một thỏa thuận sơ bộ, thì nay, nếu chiến tranh nổ ra lần nữa, thị trường sẽ sụp đổ, tình trạng khan hiếm trầm trọng hơn và lạm phát (vốn đã ở mức 3,3%) chắc chắn sẽ phi mã.
Cuối cùng là một kịch bản đối đầu "xám" kéo dài. Kịch bản thực tế nhất là trạng thái không chiến tranh toàn diện nhưng cũng không hòa bình: căng thẳng quân sự cục bộ, chiến tranh ủy nhiệm và áp lực kinh tế tiếp diễn, đặc biệt xoay quanh eo biển Hormuz.
 |
Thực tế, trong khi đàm phán đình trệ, tình hình thực địa tiếp tục nóng lên tại eo Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới, CNN cho biết.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 11/4 cho biết hai tàu khu trục đã bắt đầu chiến dịch rà phá thủy lôi nhằm mở lại tuyến hàng hải. Tuy nhiên, lưu lượng tàu qua eo biển vẫn ở mức rất thấp, chỉ khoảng vài chục chuyến kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực.
“Hôm nay, chúng ta đã bắt đầu quá trình thiết lập một tuyến đường thủy mới và sẽ sớm chia sẻ tuyến đường an toàn này với ngành hàng hải để khuyến khích sự lưu thông thương mại tự do”, Đô đốc Brad Cooper, chỉ huy CENTCOM, cho biết.
Dù hoạt động rà phá mìn đang diễn ra, rủi ro từ tên lửa và các mối đe dọa bất đối xứng vẫn khiến tuyến đường này chưa thể an toàn hoàn toàn.
Chính vì vậy, trong ngắn hạn, rất có thể thế giới sẽ phải đối mặt với một “trạng thái lửng” nguy hiểm: không có thỏa thuận, ngừng bắn mong manh và một điểm nghẽn năng lượng chưa được giải quyết.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
