 |
Trong khi mục tiêu chiến tranh của Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tục thay đổi, Iran vẫn duy trì một bộ yêu sách nhất quán. Vấn đề đặt ra là liệu Tehran có sẵn sàng nhượng bộ khi bước vào các cuộc đàm phán hòa bình hay không, theo New York Times.
Iran luôn nhất quán
Ngay từ thời điểm Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, Tehran đã theo đuổi một hệ thống yêu cầu ổn định, xoay quanh ba trụ cột: một nền hòa bình lâu dài, nới lỏng trừng phạt kinh tế và quyền tiếp tục chương trình làm giàu hạt nhân.
Trái lại, Tổng thống Trump nhiều lần điều chỉnh mục tiêu chiến tranh, từ ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, gây tổn thất nặng nề, thúc đẩy thay đổi chế độ cho tới giành “chiến thắng tuyệt đối”, thậm chí có ngày thay đổi lập trường nhiều lần.
Theo các nhà phân tích, chính sự kiên định này đã giúp chính quyền Iran trụ vững trước một cuộc chiến mà một phần mục tiêu là làm sụp đổ chính quyền. Tuy nhiên, câu hỏi lớn là liệu lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần được công bố hôm 7/4 có thể duy trì, nếu Iran tiếp tục giữ nguyên lập trường trong các cuộc đàm phán được khởi động tại Pakistan. Những yêu sách tối đa được Tehran công bố trong kế hoạch 10 điểm bị đánh giá là thiếu thực tế và khó khả thi, đặc biệt khi phía Mỹ đã tỏ rõ sự bác bỏ.
 |
| Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif gặp gỡ Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, trong bối cảnh các phái đoàn từ Mỹ và Iran dự kiến sẽ tổ chức đàm phán hòa bình, tại Islamabad (Pakistan) ngày 11/4. Ảnh: Reuters. |
Những bất định
Washington đang tìm kiếm những nhượng bộ lớn từ Tehran, bao gồm từ bỏ kho uranium làm giàu cấp cao, cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, hạn chế năng lực quân sự, khôi phục tự do hàng hải qua eo biển Hormuz và chấm dứt hậu thuẫn cho các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah.
Trên nền tảng Truth Social, ông Trump gọi các yêu cầu công khai của Iran là “trò bịp”, song cũng cho rằng những đề xuất kín có phần hợp lý hơn.
Về phía mình, Iran khẳng định mục tiêu của đàm phán là thiết lập “các phương trình an ninh và chính trị mới” tại Trung Đông, phản ánh “quyền lực và vai trò lãnh đạo” của nước này, theo tuyên bố của Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao.
Theo chuyên gia Sanam Vakil từ Chatham House, Tehran không chỉ muốn tồn tại mà còn tìm kiếm một thỏa thuận có thể ngăn chặn các cuộc tấn công tương tự trong tương lai và đẩy nhanh quá trình phục hồi sau chiến tranh. Tuy nhiên, khả năng duy trì lập trường cứng rắn này dưới áp lực đàm phán vẫn là dấu hỏi lớn.
“Việc giữ lập trường nhất quán giúp duy trì sự đoàn kết trong khủng hoảng, nhưng khi buộc phải nhượng bộ trên bàn đàm phán, sự thống nhất đó có thể rạn nứt”, bà Vakil nhận định.
 |
| Hình ảnh do chính phủ Pakistan công bố cho thấy phái đoàn Iran do Chủ tịch Quốc hội Iran, Mohammad Bagher Ghalibaf (thứ hai từ phải) và Ngoại trưởng Abbas Araghchi (thứ hai từ trái) dẫn đầu. Tư lệnh quân đội Pakistan, Asim Munir (bên trái) và Ngoại trưởng Ishaq Dar (bên phải) đón phái đoàn Iran tại Islamabad, Pakistan, ngày 11/4. Ảnh: Reuters |
Tổng thống Trump tuyên bố chiến thắng và tin rằng Mỹ đang nắm lợi thế. Cuộc chiến đã gây thiệt hại nặng nề cho Iran, với hàng tỷ USD tổn thất, năng lực quân sự suy giảm nghiêm trọng và gần 2.000 dân thường thiệt mạng theo thống kê của các tổ chức nhân quyền.
Dù vậy, Iran cũng giành được đòn bẩy mới khi làm gián đoạn kinh tế toàn cầu thông qua việc đóng eo Hormuz, đồng thời gây tổn hại tới hạ tầng năng lượng của các nước Arab vùng Vịnh và các căn cứ Mỹ trong khu vực. Tehran muốn tránh lặp lại kịch bản tháng 6 năm ngoái, khi xung đột kéo dài 12 ngày kết thúc mà không có thỏa thuận chính thức, để rồi giao tranh bùng phát trở lại sau đó.
Ban đầu, ông Trump đặt ra yêu cầu rất cao, đòi Iran “đầu hàng vô điều kiện”, sau đó được diễn giải là mất hoàn toàn khả năng chiến đấu. Tuy nhiên, lập trường của ông thường xuyên dao động.
Chỉ riêng ngày 6/4 trước lệnh ngừng bắn, ông vừa gọi triển vọng đình chiến là “bước tiến quan trọng”, vừa yêu cầu Iran “chịu khuất phục”, rồi cảnh báo có thể “xóa sổ cả quốc gia chỉ trong một đêm”.
Giới hạn của thỏa hiệp
Theo chuyên gia Karim Sadjadpour, kể từ sau Cách mạng Hồi giáo 1979, Iran chỉ hai lần chấp nhận thỏa hiệp lớn: đồng ý ngừng bắn trong chiến tranh Iran - Iraq năm 1988 và ký thỏa thuận hạt nhân năm 2015 dưới thời Tổng thống Obama. Tuy nhiên, cả hai không buộc Tehran từ bỏ hai nguyên tắc cốt lõi: chống ảnh hưởng của Mỹ và không công nhận Israel.
Chính hệ tư tưởng này tiếp tục nuôi dưỡng sự đối đầu với Washington. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei - người lãnh đạo Iran suốt gần 40 năm trước khi bị ám sát trong ngày đầu chiến tranh - luôn từ chối từ bỏ đường lối đó.
“Đối với họ, hệ tư tưởng chính là bản sắc, và bản sắc gắn liền với sự tồn vong của chế độ. Từ bỏ nguyên tắc chẳng khác nào phá vỡ nền móng”, ông Sadjadpour nhận định.
 |
| Iran vẫn duy trì lập trường đàm phán cứng rắn về eo biển Hormuz và các vấn đề hạt nhân, lực lượng ủy nhiệm. Ảnh: Reuters. |
Trong kế hoạch 10 điểm công bố trước đàm phán, Iran đưa ra hàng loạt yêu cầu sâu rộng mà phía Mỹ coi là khó chấp nhận: đảm bảo không bị tấn công trong tương lai, duy trì chương trình hạt nhân, yêu cầu Mỹ rút quân khỏi khu vực và chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng ủy nhiệm, đặc biệt là Hezbollah tại Lebanon.
Đáng chú ý, Tehran muốn áp phí đối với tàu thuyền đi qua eo Hormuz - tuyến hàng hải chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Về kinh tế, nước này cũng yêu cầu bồi thường chiến tranh và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kéo dài nhiều thập kỷ.
Phía Mỹ cho biết Iran đã điều chỉnh đề xuất trong các kênh kín theo hướng thực tế hơn, qua đó mở đường cho thỏa thuận ngừng bắn. Tuy nhiên, tuyên bố từ Tehran vẫn khẳng định “kháng chiến” - cách gọi đối đầu với Mỹ và Israel - sẽ tiếp tục.
“Iran vừa muốn Mỹ nhượng bộ lớn, vừa muốn duy trì Mỹ là đối thủ chính. Hai mục tiêu này khó có thể dung hòa”, ông Sadjadpour đánh giá, đồng thời cho rằng lập trường công khai của hai bên “không cùng một hệ quy chiếu”.
Giới phân tích cũng cảnh báo việc bộ máy lãnh đạo Iran bị tổn thất nặng nề với nhiều nhân vật cấp cao thiệt mạng, sẽ khiến đàm phán thêm phức tạp. Những người kế nhiệm dù có kinh nghiệm nhưng chưa đủ quyền lực và tính chính danh để điều chỉnh các nguyên tắc cốt lõi của chế độ.
Các vấn đề như eo Hormuz hay xung đột giữa Israel và Hezbollah cũng có thể làm đổ vỡ lệnh ngừng bắn. Đây là lần đầu Hezbollah tấn công Israel trực tiếp nhằm hỗ trợ Iran, vì vậy việc Tehran không bảo vệ lực lượng này có thể tạo tiền lệ xấu với các đồng minh khác như lực lượng Houthi.
Ở chiều ngược lại, dù ông Trump để ngỏ khả năng tái khởi động chiến sự, áp lực thời gian có thể là yếu tố kiềm chế. Ông phải đối mặt với hàng loạt sự kiện quan trọng như hội nghị với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, việc Mỹ đăng cai World Cup và mùa bầu cử giữa nhiệm kỳ - những yếu tố mà một cuộc chiến kéo dài sẽ phủ bóng tiêu cực.
  |
Các nhà phân tích cho rằng Iran vẫn có khả năng thỏa hiệp do những tổn thất khổng lồ của cuộc chiến. Ảnh: New York Times. |
Dù thể hiện lập trường cứng rắn, Iran có thể buộc phải cân nhắc thỏa hiệp trước những tổn thất lớn. Hạ tầng kinh tế bị tàn phá, tình trạng bất mãn trong nước có nguy cơ bùng phát trở lại sau chiến tranh, trong khi phe cứng rắn chỉ trích chính phủ vì chấp nhận ngừng bắn khi chưa đạt được các đảm bảo then chốt.
Tuy vậy, lịch sử cho thấy giới lãnh đạo Iran luôn đặt ưu tiên sinh tồn của chế độ. Điều này cho thấy họ có thể tiếp tục bám trụ vào những yêu sách đã giúp họ vượt qua cuộc chiến.
“Họ cảm thấy chiến thắng vì đã sống sót”, ông Sadjadpour nói. “Và họ sẽ tiếp tục đặt hệ tư tưởng cách mạng lên trên hết”.
Đọc để hiểu rõ hơn lịch sử nước Mỹ
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Lẽ thường" - cuốn sách của tác giả Thomas Paine được xuất bản lần đầu vào năm 1776 và đã có vai trò quan trọng trong thời kỳ lập quốc của Mỹ. Cho đến hôm nay, cuốn sách vẫn còn nguyên giá trị lịch sử đối với những ai quan tâm đến lịch sử nước Mỹ.
