 |
Ngày 7/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố tạm ngừng tấn công Iran trong 2 tuần, tạo ra khoảng lặng hiếm hoi sau nhiều tuần căng thẳng. Tuy nhiên, diễn biến này chưa đủ để làm dịu lo ngại trên phạm vi toàn cầu, đặc biệt với các tuyến vận tải biển vốn đang chịu áp lực lớn từ xung đột và bất ổn.
Trái lại, hơn 5 tuần giao tranh vừa qua càng làm nổi bật mức độ phụ thuộc của kinh tế thế giới vào một số hành lang hàng hải hẹp. Dù Hormuz thu hút nhiều sự chú ý, vẫn còn tới 24 điểm nghẽn quan trọng khác, trải dài từ eo biển Đài Loan, Dover đến Bering. Mỗi tuyến đều đối mặt với những rủi ro riêng, từ căng thẳng địa chính trị, cướp biển, đến biến đổi khí hậu và tai nạn hàng hải.
Những tuyến đường này không chỉ đơn thuần là kênh vận chuyển hàng hóa, mà còn là mạch nối của năng lượng, nguyên liệu và chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi một điểm bị gián đoạn, các tuyến thay thế thường kéo dài thêm hàng nghìn km, làm tăng đáng kể chi phí và thời gian vận chuyển. Ngoài Hormuz, một số “yết hầu” khác đang dần lộ rõ vai trò then chốt, đồng thời cho thấy mức độ dễ tổn thương của hệ thống thương mại toàn cầu.
 |
| Nguồn: Visual Capitalist. |
Kênh đào Suez
Kênh đào Suez từ lâu đã được nhìn nhận là một trong những vị trí có ý nghĩa địa chính trị đặc biệt quan trọng. Từ thế kỷ 16, các nhà lãnh đạo khu vực đã nhận ra lợi thế chiến lược của tuyến đường này. Đây vẫn là tuyến hàng hải trực tiếp nhất nối Đại Tây Dương với Ấn Độ Dương và khu vực Tây Thái Bình Dương, đi qua Địa Trung Hải, eo Gibraltar, Biển Đỏ và eo Bab el-Mandeb.
Hiện nay, kênh đào Suez chiếm khoảng 12% thương mại hàng hải toàn cầu, trong đó có 8-10% lượng dầu và khoảng 8% khí tự nhiên hóa lỏng. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của tuyến đường này đối với an ninh năng lượng, đặc biệt với các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu.
Tuy nhiên, giá trị của Suez không chỉ nằm ở lưu lượng hàng hóa mà còn ở lịch sử gián đoạn kéo dài. Sự kiện đáng chú ý nhất là việc kênh bị đóng trong 8 năm sau chiến tranh Ai Cập - Israel năm 1967, buộc tàu thuyền phải đi vòng qua châu Phi, làm chi phí vận chuyển tăng mạnh.
Gần đây hơn, sự cố tàu Ever Given mắc cạn đã khiến kênh Suez tê liệt trong gần một tuần, với thiệt hại ước tính khoảng 9,6 tỷ USD mỗi ngày đối với kinh tế toàn cầu.
Những sự cố này cho thấy ngay cả trong điều kiện hạ tầng hiện đại, các tuyến đường hẹp vẫn tiềm ẩn rủi ro lớn. Không chỉ xung đột, các tai nạn kỹ thuật cũng có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng, gây thiếu hụt container, tăng phí bảo hiểm và tạo áp lực lạm phát lên thị trường.
 |
| Vào tháng 3/2021, con tàu chở hàng khổng lồ Ever Given bị mắc kẹt trong kênh Suez, làm tắc nghẽn giao thông gần một tuần, gây ra sự gián đoạn làm chấn động thị trường toàn cầu. Ảnh: DigitalGlobe/ScapeWare3d. |
Các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ
Hệ thống eo Bosphorus, Dardanelles và biển Marmara tạo thành tuyến kết nối duy nhất giữa Biển Đen và Địa Trung Hải. Vai trò của tuyến này được định hình bởi Công ước Montreux năm 1936, văn bản quy định việc lưu thông tàu thương mại và quân sự qua khu vực.
Theo Công ước Montreux, các quốc gia ven Biển Đen có quyền tiếp cận rộng rãi hơn, trong khi các quốc gia ngoài khu vực bị hạn chế về trọng tải, thời gian đi qua, và phải thông báo trước khi điều tàu quân sự đi qua. Điều này khiến Thổ Nhĩ Kỳ trở thành bên có ảnh hưởng lớn trong việc kiểm soát tuyến hàng hải quan trọng này.
Thực tế cho thấy Ankara đã nhiều lần vận dụng công ước để điều chỉnh cán cân khu vực. Trong khủng hoảng Cyprus năm 1974, nước này đã siết chặt quy định đối với tàu quân sự, qua đó hạn chế khả năng triển khai lực lượng của các nước bên ngoài khu vực. Gần đây, trong xung đột Nga - Ukraine, Thổ Nhĩ Kỳ cũng từng áp dụng các điều khoản để hạn chế tàu quân sự đi qua eo biển.
Những động thái này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động quân sự mà còn tác động đến dòng chảy thương mại. Khi các tuyến vận tải bị gián đoạn, xuất khẩu năng lượng và nông sản qua Biển Đen chịu ảnh hưởng trực tiếp.
Công ước Montreux vì vậy không chỉ là khuôn khổ pháp lý mà còn là công cụ giúp Thổ Nhĩ Kỳ duy trì vai trò điều tiết. Trong bối cảnh khu vực thường xuyên biến động, quyền kiểm soát các eo biển mang lại cho Thổ Nhĩ Kỳ tầm ảnh hưởng vượt xa quy mô địa lý của mình.
 |
| Ảnh vệ tinh chụp Eo biển Bosphorus, Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: Cơ quan Vũ trụ Châu Âu. |
Eo Bab el-Mandeb
Eo Bab el-Mandeb là cửa ngõ phía nam dẫn vào kênh đào Suez, giữ vai trò kiểm soát dòng chảy giữa Ấn Độ Dương và Địa Trung Hải. Khoảng 9% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển đi qua khu vực này, cho thấy tầm quan trọng đối với thương mại và năng lượng toàn cầu.
Khu vực xung quanh eo biển bao gồm nhiều quốc gia có tình hình chính trị phức tạp như Yemen và Somalia. Điều này khiến Bab el-Mandeb trở thành điểm nóng về cướp biển, khủng bố, và xung đột khu vực. Trong những năm 2000, các vụ tấn công tàu thương mại và tàu quân sự đã buộc nhiều quốc gia triển khai lực lượng tuần tra nhằm bảo vệ tuyến vận tải.
Sự kiện eo biển bị đóng sau cuộc chiến Ai Cập - Israel năm 1973 đã cho thấy rõ tác động của việc gián đoạn. Các tàu thương mại buộc phải thay đổi lộ trình, ảnh hưởng đến an ninh năng lượng và hoạt động kinh tế trong khu vực.
Những năm gần đây, căng thẳng tiếp tục gia tăng khi nhiều cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại được ghi nhận tại Biển Đỏ và vịnh Aden. Theo thông tin từ lực lượng Houthi, nhóm này đã tấn công hơn 145 tàu kể từ cuối năm 2023. Một số hãng vận tải đã tạm dừng hoạt động hoặc chuyển hướng để tránh rủi ro.
Trong bối cảnh đó, Bab el-Mandeb không chỉ là tuyến vận tải mà còn là điểm giao thoa của các lợi ích địa chính trị. Bất kỳ gián đoạn nào tại đây đều có thể lan rộng, ảnh hưởng đến chi phí vận tải, giá năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu.
 |
| Lửa và khói bốc lên trên tàu chở dầu Cordelia Moon của Anh sau khi trúng đòn tấn công bằng xuồng không người lái của Houthi ở Biển Đỏ vào đầu tháng 10/2024. Ảnh: Houthi. |
Kênh đào Panama
Kênh đào Panama là một trong những tuyến vận tải quan trọng nhất, kết nối Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Mỗi năm, khoảng 14.000 tàu đi qua đây, vận chuyển khoảng 500 triệu tấn hàng hóa với giá trị ước tính 270 tỷ USD.
Tuyến kênh đào này chiếm khoảng 6% lưu lượng vận tải biển toàn cầu, đồng thời đóng vai trò quan trọng đối với thương mại của Mỹ và nhiều nền kinh tế lớn. Việc rút ngắn hành trình giữa hai đại dương giúp giảm đáng kể thời gian và chi phí vận chuyển.
Tuy nhiên, Panama đang đối mặt với nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu khiến mực nước tại các hồ cung cấp cho hệ thống âu tàu giảm xuống, buộc cơ quan quản lý phải hạn chế số chuyến và tải trọng tàu. Điều này làm giảm hiệu suất hoạt động và buộc nhiều tàu phải đi đường vòng.
Ngoài yếu tố môi trường, các vấn đề về quản trị và ảnh hưởng từ các bên bên ngoài cũng làm gia tăng tính nhạy cảm của tuyến kênh. Sự tham gia của các doanh nghiệp nước ngoài vào hạ tầng cảng và logistics đã làm dấy lên lo ngại về an ninh và kiểm soát.
Những yếu tố này khiến kênh đào Panama trở thành điểm nghẽn không chỉ về địa lý mà còn về chính trị và môi trường. Khi các điều kiện vận hành không ổn định, toàn bộ chuỗi vận tải liên lục địa có thể bị ảnh hưởng.
 |
| Ảnh chụp từ trên cao cho thấy các container tại cảng Balboa, thuộc kênh đào Panama vào tháng 2/2025. Ảnh: Reuters. |
Eo biển Malacca và Singapore
Eo biển Malacca và Singapore là tuyến hàng hải có mật độ giao thông cao nhất thế giới, nối Ấn Độ Dương với Biển Đông và Thái Bình Dương. Khoảng 30% thương mại dầu thô đường biển toàn cầu đi qua Biển Đông, trong đó phần lớn di chuyển qua eo Malacca.
Đây là tuyến ngắn nhất nối Trung Đông với các nền kinh tế châu Á, khiến nó trở thành hành lang vận tải năng lượng quan trọng. Tuy nhiên, mật độ tàu dày đặc cũng làm gia tăng nguy cơ tai nạn và tắc nghẽn.
Cướp biển là một trong những rủi ro lớn nhất tại khu vực này. Theo số liệu của Tổ chức Hàng hải Quốc tế, năm 2024 ghi nhận 91 vụ việc tại khu vực Malacca và Singapore, tăng 7% so với năm trước. Các vụ việc không chỉ nhắm vào hàng hóa mà còn vào thiết bị và tài sản trên tàu.
Các quốc gia ven eo biển đã phối hợp tuần tra để đảm bảo an ninh, tuy nhiên hiệu quả vẫn phụ thuộc vào mức độ hợp tác và nguồn lực của từng nước. Bên cạnh đó, sự hiện diện của các lực lượng hải quân quốc tế cũng phản ánh tầm quan trọng chiến lược của tuyến này.
Ngoài yếu tố an ninh, bất kỳ gián đoạn nào tại Malacca cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kinh tế khu vực. Với một số quốc gia phụ thuộc lớn vào vận tải biển, việc lưu thông bị gián đoạn có thể gây tác động đáng kể đến tăng trưởng và chuỗi cung ứng.
Lý giải vận mệnh của các nền kinh tế
Mục Thế giới giới thiệu cuốn “Quốc gia thăng trầm: Lý giải vận mệnh của các nền kinh tế” được NXB Thế giới cho ra mắt vào năm 2018. Tác phẩm làm rõ sự phát triển và đi xuống của nền kinh tế thế giới từ cuối thập niên 1990 đến đầu những năm 2000. Cuốn sách vạch ra 10 quy luật để nhận diện về chu kỳ kinh tế dẫn đến vận mệnh tăng trưởng hay suy thoái của một quốc gia.
> Độc giả có thể xem thêm tại đây.
