Iran đập tan ‘giấc mơ’ đánh trận từ xa của Mỹ

Tại Washington, quá trình lên kế hoạch cho cuộc chiến với Iran luôn bắt đầu bằng một sự thật khó thay đổi: Mỹ sẽ rất khó để chiến đấu và càng khó giành chiến thắng.

Iran rộng lớn và nhiều núi non. Phần lớn cơ sở hạ tầng quân sự nằm sâu trong các hang động và hầm trú ẩn. Mọi kế hoạch nhằm vô hiệu hóa tham vọng hạt nhân của Iran hoặc kích động biến động chính trị đều nhanh chóng đi dẫn tới kết luận: Mỹ muốn thành công cần điều động lực lượng mặt đất, đồng nghĩa phía Mỹ sẽ thương vong lớn.

Học máy (machine learning) và trí tuệ nhân tạo ra đời, kéo theo ý tưởng hấp dẫn rằng nước Mỹ cuối cùng có thể chiến đấu chống lại một đối thủ lớn trong thời gian dài mà không cần đưa quân ra chiến trường.

Mong ước này không hề viển vông. AI kết hợp với vũ khí ngày càng chính xác và khả năng giám sát toàn diện đã làm thay đổi cục diện chiến tranh từ xa của Mỹ.

Hôm 11/3, Đô đốc Brad Cooper - Chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ, người chỉ đạo cuộc chiến với Iran - cho biết các công cụ trí tuệ nhân tạo có thể "giúp chúng ta sàng lọc lượng dữ liệu khổng lồ chỉ trong vài giây, nhờ đó giới lãnh đạo loại bỏ thông tin nhiễu và đưa quyết định thông minh hơn, nhanh hơn cả phản ứng của đối phương…Những quy trình nhắm mục tiêu trước đây mất hàng giờ, thậm chí cả ngày, thành vài giây".

Tuy nhiên, bất chấp AI hỗ trợ tăng tốc độ và độ chính xác ngắm bắn mục tiêu, cuộc chiến tại Iran cho thấy địa lý vẫn đặt ra những rào cản lớn cho Mỹ chạm tay tới chiến thắng. Quy mô và phạm vi hoạt động của máy bay không người lái Iran vượt xa khả năng của AI. Tên lửa tầm ngắn, đặc biệt là trên các bệ phóng di động, vẫn có thể tồn tại ngay cả trong một thế giới bị giám sát toàn diện và liên tục.

Theo New York Times, nếu các nhà hoạch định chiến lược Mỹ từng mơ về một thắng lợi cuối cùng cho chiến tranh điều khiển từ xa, thì ở Iran, họ đối mặt với một thực tế khắc nghiệt hơn.

"Ảo ảnh" của Mỹ trước bước tiến công nghệ

Tại Mỹ, công nghệ áp dụng cho chiến tranh tiến bộ vượt bậc chỉ trong vài chục năm.

Ví dụ, vài năm trước ngày 11/9/2001, Mỹ sử dụng dữ liệu điện thoại vệ tinh để nhắm mục tiêu vào Osama bin Laden dựa trên thông tin tình báo bin Laden sẽ đến ở phía đông Afghanistan. Tuy nhiên, vào thời điểm tên lửa Tomahawk được phóng, bin Laden có kế hoạch mới. Ông không bao giờ xuất hiện tại địa điểm mà Mỹ tấn công.

Ngày nay, khi tên lửa và máy bay không người lái cất cánh hướng về Iran, hình ảnh vệ tinh và máy bay không người lái theo thời gian thực về mục tiêu cho phép vũ khí điều chỉnh hướng đi và tốc độ dựa trên dữ liệu trực tiếp.

Năm 2024, điều tra của Đại học Georgetown phát hiện Quân đoàn dù số 18 của Quân đội Mỹ áp dụng AI hỗ trợ xử lý thông tin tình báo, giảm số lượng nhân viên từ 2.000 xuống chỉ còn 20 người.

Mỹ tin rằng AI cho phép nước này tiến hành chiến tranh từ xa hiệu quả và không cần điều động bộ binh. Ảnh: CENTCOM.

AI cũng đang cung cấp thông tin tình báo chiến trường từ xa tốt hơn nhiều so với những gì binh lính trên chiến trường có thể làm được chỉ vài năm trước. Hiện tại, máy bay không người lái của Mỹ bao phủ Iran, thu thập video và hình ảnh, chặn tín hiệu và truyền tất cả đến các tàu chiến ở Vịnh Ba Tư. Dữ liệu đó được đối chiếu với thông tin về con người thông qua số điện thoại, bản ghi cuộc liên lạc và những địa điểm họ đến gần đây. Tất cả đều hỗ trợ cho các quyết định tấn công.

Tại các khu vực hẻo lánh của Iran, tên lửa và máy bay không người lái được giấu trong các hầm ngầm. AI nghiên cứu những thay đổi của đất, dấu hiệu nhiệt, công trình xây dựng mới xuất hiện và mô hình giao thông để tìm kiếm các địa điểm phóng. Khi binh lính Iran rời khỏi hầm để phóng tên lửa hoặc máy bay không người lái, máy bay không người lái giám sát có thể xác định mối đe dọa, gửi tín hiệu đến các tàu hoặc máy bay gần đó để bắn hạ phủ đầu.

Nhiều quan chức đã thảo luận công khai về khả năng mới của quân đội Mỹ. Giới hoạch định chính sách dường như tin tưởng công nghệ mới cho phép họ tiến hành một cuộc chiến ít rủi ro và chớp nhoáng với Iran. Tuy nhiên, càng tiến sâu vào xung đột, dường như hy vọng đó chỉ là ảo ảnh.

Giới hạn của AI

Iran rộng lớn hơn cả Pháp, Đức, Anh và Italy cộng lại. Trong khi đó, khó tìm thấy máy bay không người lái ngay cả khi khoanh vùng vị trí. Quá trình phóng máy bay không người lái cũng không tạo tiếng động lớn như tên lửa.

Máy bay không người lái Shahed của Iran thậm chí có thể được phóng từ phía sau một chiếc xe bán tải. Ở Iran có quá nhiều xe bán tải, trải rộng trên một khu vực quá lớn, khiến cho hệ thống giám sát tự động không thể tìm và phá hủy mọi mục tiêu trước khi chúng cất cánh.

Tên lửa đạn đạo tầm ngắn cũng khó đối phó hơn so với tên lửa tầm xa - loại vũ khí đã thống trị cuộc chiến 12 ngày giữa Israel và Iran năm 2025. Iran sử dụng chủ yếu tên lửa tầm ngắn nhắm vào các quốc gia vùng Vịnh. Phương tiện này cơ động hơn, nhỏ gọn hơn và có đường bay ngắn hơn, đồng nghĩa Mỹ có ít thời gian thu thập dữ liệu và phản ứng. Tên lửa tầm ngắn cũng dễ phân tán, nên khó bị theo dõi và tấn công hơn.

Kho vũ khí đắt đỏ của Mỹ chưa tìm cách tối ưu hạ vũ khí giá rẻ của Iran. Ảnh: New York Times.

Mặc dù có nhiều ưu điểm, AI chưa loại bỏ được khả năng thương vong dân thường. Lầu Năm Góc cho rằng vụ việc tên lửa Tomahawk rơi trúng một trường học ở miền Nam Iran khiến ít nhất 175 người thiệt mạng có thể do thông tin tình báo cũ.

Đặc biệt, khi tốc độ và độ chính xác được ưu tiên, ngăn chặn thương vong dân thường trong một môi trường phức tạp và tranh chấp gay gắt dường như không thể tránh khỏi, và việc truy cứu trách nhiệm ngày càng khó. Khi AI làm giảm chi phí chiến tranh, con người ngày càng đóng vai trò thụ động trong việc xem xét và phê duyệt phần việc của AI.

Ví dụ, tại Dải Gaza, theo các nguồn tin Israel, hệ thống trí tuệ nhân tạo Lavender và Gospel được lập trình chấp nhận tối đa 100 thương vong dân thường (và đôi khi còn nhiều hơn) cho một đợt không kích một người bị tình nghi là chiến binh Hamas.

Giới hạn của AI trong chiến tranh có thể sẽ rõ ràng hơn nữa nếu Mỹ chiến đấu trực diện với Iran. Tuy nhiên, có một kết luận khá rõ ràng, AI có thể khơi mào chiến tranh dễ dàng, nhưng chưa đủ để vượt trội đối thủ.