Chiều 20/4, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương phối hợp Hội Nhà báo Việt Nam cùng HTV tổ chức tọa đàm Văn hóa trong kỷ nguyên số - Từ bản sắc đến sức mạnh mềm quốc gia, quy tụ đông đảo lãnh đạo, nhà quản lý, nhà khoa học và đại diện các đơn vị báo chí ở TP.HCM. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh cả nước hướng tới kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước và 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam.
Tại đây, tọa đàm ghi nhận hơn 30 tham luận, được tổ chức thành 3 phiên thảo luận chuyên sâu. Nội dung xoay quanh việc làm rõ vai trò của văn hóa và báo chí trong bối cảnh chuyển đổi số, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả lan tỏa giá trị văn hóa, góp phần phát huy sức mạnh mềm quốc gia.
TP.HCM có nhiều lợi thế phát triển công nghiệp văn hóa
Là người trình bày tham luận đầu tiên, Thạc sĩ, NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM cho biết TP.HCM sở hữu nhiều lợi thế để phát triển công nghiệp văn hóa, từ hệ sinh thái doanh nghiệp đa dạng, tài nguyên văn hóa phong phú đến lực lượng sáng tạo trẻ và môi trường hội nhập quốc tế năng động.
Bà chỉ ra thành phố hiện có hàng chục nghìn doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa; riêng lĩnh vực điện ảnh có hơn 100 cơ sở sản xuất, phát hành phim, khoảng 30 đơn vị hoạt động thường xuyên, cùng 38 cụm rạp với hơn 200 phòng chiếu. Bên cạnh đó, hệ thống 321 di tích lịch sử - văn hóa, cùng sự đa dạng văn hóa của cộng đồng 54 dân tộc, tạo nên nguồn tài nguyên dồi dào, vừa là cảm hứng nghệ thuật, vừa là lợi thế phát triển các sản phẩm văn hóa mang bản sắc riêng.
Theo bà Thúy, trọng tâm của công nghiệp văn hóa là chuyển hóa các giá trị di sản thành sản phẩm kinh tế, phát triển các sự kiện văn hóa mang tính thương hiệu, qua đó khẳng định vai trò kép: vừa là động lực tăng trưởng, vừa là sức mạnh mềm quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Tuy nhiên, bà Thúy cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế của thành phố, như thiếu hành lang pháp lý riêng, nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng yêu cầu, chuyển đổi số còn chậm và vấn đề bản quyền chưa được kiểm soát hiệu quả. Từ đó, định hướng được đặt ra là gắn phát triển công nghiệp văn hóa với tăng trưởng bền vững, phát huy bản sắc và đẩy mạnh hội nhập quốc tế.
 |
| NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy tại tọa đàm. |
“Trước yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội, tốc độ đô thị hóa quá nhanh, những vấn đề về phát triển bền vững, cân bằng giữa tăng trưởng nhanh với bảo vệ môi trường văn hóa, những giá trị bản sắc văn hóa đang đứng trước những biến đổi và thách thức, luôn cần được quan tâm đúng mức”, bà Thúy nhấn mạnh.
Ở góc độ nghiên cứu, PGS.TS. Huỳnh Quốc Thắng, giảng viên cao cấp Khoa Văn hóa học, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, cho rằng công nghiệp văn hóa không chỉ là lĩnh vực sáng tạo mà còn là ngành kinh tế đặc thù, có khả năng tạo ra giá trị kinh tế, đồng thời nâng cao hình ảnh, bản sắc của đô thị.
Ông nhấn mạnh TP.HCM có nhiều lợi thế để phát triển các ngành như điện ảnh, truyền thông thị giác và du lịch văn hóa, song để phát huy hiệu quả cần một chiến lược đầu tư bài bản.
“Chiến lược đầu tư xây dựng thương hiệu địa phương trước hết phải dựa trên nguồn lực có sẵn… nhưng quyết định cuối cùng vẫn là một chiến lược đầu tư bài bản để những nhân tố đó ‘thăng hoa’ thành hệ thống giá trị thương hiệu địa phương thông qua các sản phẩm, hoạt động cụ thể”, ông Thắng nhận định.
Báo chí giữ vai trò dẫn dắt, định hình giá trị văn hóa
Tổng Biên tập Báo Tuổi Trẻ - nhà báo Lê Thế Chữ cho rằng trong bối cảnh chuyển đổi số, báo chí cần chủ động đổi mới cách làm nội dung, đưa văn hóa lên các nền tảng số bằng ngôn ngữ hiện đại để tiếp cận rộng rãi hơn, đặc biệt là giới trẻ – lực lượng trực tiếp kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa. “Chúng tôi ý thức rằng nếu giới trẻ hiểu về văn hóa, họ sẽ là những người giữ gìn và phát triển những giá trị ấy”, ông nói.
Cũng theo ông, báo chí không nên chạy theo tốc độ hay số lượng tin bài, mà cần tập trung vào chiều sâu, làm rõ giá trị văn hóa và thể hiện theo cách gần gũi. Đây là điều kiện để báo chí giữ được vai trò dẫn dắt, không bị cuốn theo dòng thông tin tức thời và vẫn tạo ra giá trị bền vững cho công chúng.
Ở góc độ công nghiệp văn hóa, báo chí được nhìn nhận là lực đẩy quan trọng trong việc quảng bá và định hình thương hiệu cho các hoạt động văn hóa, qua đó góp phần chuyển hóa giá trị thành sản phẩm kinh tế sáng tạo có sức cạnh tranh.
 |
| Tọa đàm có sự tham gia của nhiều lãnh đạo, nhà quản lý, nhà khoa học và nhà báo, với hơn 30 tham luận. |
Cùng quan điểm, trong kỷ yếu tọa đàm, Thư ký tòa soạn tạp chí điện tử Tri thức - ZNews Lê Quang Đức, Thạc sĩ Công nghiệp Văn hóa và Sáng tạo (Đại học Sussex), cho biết trong kỷ nguyên số, báo chí, bên cạnh là kênh truyền tải thông tin, còn trở thành một tác nhân trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, phân phối và định nghĩa văn hóa.
“Báo chí điện tử tham gia sâu vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa, từ phân phối đến tái sản xuất nội dung. Thông qua việc lựa chọn, nhấn mạnh và lặp lại các chủ đề, báo chí có thể biến một hiện tượng văn hóa thành xu hướng xã hội”, ông Đức cho biết.
Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng báo chí điện tử đang đối mặt với áp lực từ nền kinh tế chú ý và thuật toán phân phối nội dung, khiến nhiều sản phẩm văn hóa bị rút gọn, đơn giản hóa và thiếu chiều sâu.
Để khắc phục, nhà báo Lê Quang Đức đề xuất xây dựng một mô hình báo chí tích hợp. Cụ thể, báo chí cần phát triển theo hướng đa nền tảng, kết hợp linh hoạt giữa bài viết, video, podcast và các hình thức kể chuyện số nhằm nâng cao trải nghiệm tiếp nhận của công chúng. Đồng thời, việc ứng dụng storytelling số và báo chí dữ liệu cần được đẩy mạnh để truyền tải các nội dung văn hóa phức tạp theo cách dễ hiểu, hấp dẫn hơn. Báo điện tử cũng cần giữ vững định hướng giá trị, không để bị chi phối hoàn toàn bởi thuật toán và “kinh tế chú ý”, từ đó góp phần nâng cao chất lượng nội dung và củng cố sức mạnh mềm quốc gia.
Bên cạnh đó, là người nghiên cứu về công nghiệp văn hóa và sáng tạo, ông Đức cũng nhấn mạnh yêu cầu quốc tế hóa nội dung, đặc biệt thông qua việc phát triển các nền tảng báo chí bằng ngôn ngữ quốc tế, đặc biệt là báo chí về công nghiệp văn hóa và công nghiệp giải trí, qua đó giúp sản phẩm văn hóa Việt Nam tiếp cận trực tiếp với công chúng toàn cầu.
"Trường hợp Hàn Quốc cho thấy rõ điều này. Các nền tảng như Soompi, KoreaHerald hay KoreaJoongAngDaily không chỉ cung cấp thông tin bằng tiếng Anh về K-pop, phim ảnh và văn hóa đại chúng Hàn Quốc, mà còn đóng vai trò như các 'bộ chuyển đổi văn hóa', giúp tái diễn giải nội dung theo ngữ cảnh toàn cầu", thạc sĩ nhấn mạnh trong tham luận.
Văn hóa góp phần tạo nên sức mạnh mềm quốc gia
Phát biểu kết luận tại tọa đàm, ông Trần Thanh Lâm, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, nhấn mạnh văn hóa không còn là yếu tố “đi kèm” mà đã trở thành nền tảng cốt lõi của phát triển quốc gia trong bối cảnh mới.
“Trong tư duy mới của Đảng tại Nghị quyết Đại hội XIV, văn hóa được đặt ngang hàng với kinh tế và chính trị. Nếu kinh tế là ‘phần cứng’ của quốc gia, thì văn hóa chính là ‘hệ điều hành’ — thứ quyết định quốc gia đó vận hành có nhân văn, bền vững và bản sắc hay không”, ông nói.
Theo đó, công dân Việt Nam không chỉ cần bản lĩnh, lòng tự hào dân tộc mà còn phải được trang bị “kháng thể văn hóa” và năng lực số để thích ứng với môi trường mới. Văn hóa, vì thế, không dừng lại ở bảo tồn mà cần được tái hiện bằng những hình thức hiện đại, sáng tạo, phù hợp với không gian số, từ đó lan tỏa rộng rãi hơn, đặc biệt tới thế hệ trẻ.
Trong đó, TP.HCM được kỳ vọng trở thành trung tâm văn hóa - sáng tạo, không chỉ giữ vai trò đầu tàu kinh tế mà còn là không gian văn hóa đặc sắc, có khả năng lan tỏa trên nền tảng số. Việc ứng dụng các công nghệ mới trong bảo tàng, di tích hay biểu diễn nghệ thuật được xem là những hướng đi cụ thể nhằm đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Song song đó, hệ thống thiết chế văn hóa - thể thao đang được đầu tư, tạo nền tảng cho mục tiêu phát triển lâu dài.
 |
| Ông Trần Thanh Lâm phát biểu kết luận tạo đàm. |
Tuy vậy, phát biểu cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế đáng lưu ý. Công nghiệp văn hóa Việt Nam vẫn chưa khai thác hết tiềm năng, thiếu những sản phẩm có sức cạnh tranh quốc tế, trong khi môi trường văn hóa, đặc biệt trên không gian mạng, còn tồn tại không ít biểu hiện lệch chuẩn. Chính vì vậy, vai trò của báo chí được đặt ra với yêu cầu cao hơn, không chỉ dừng ở việc phản ánh mà còn phải định hướng, kiến tạo và lan tỏa giá trị.
Ông Trần Thanh Lâm nhấn mạnh: “Báo chí trong kỷ nguyên mới không chỉ là người đưa tin. Mỗi bài báo phải là một nhịp cầu chuyển hóa giá trị văn hóa thành những câu chuyện truyền cảm hứng”.
Từ đó, yêu cầu xây dựng một nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, nói không với giật gân, câu view, đồng thời thúc đẩy công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và ngoại giao văn hóa được đặt ra như những hướng đi trọng tâm.
Cuốn sách đáng đọc về âm nhạc
Sách khảo cứu Lịch sử opera Ý do GS Gianni Kriscak cùng Hiền Nguyễn Soprano (nghiên cứu sinh tại Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung Ương), Trịnh Thị Oanh (giảng viên thanh nhạc tại Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung Ương) thực hiện. Sách ra mắt vào tháng 2 và nhanh chóng được bạn đọc đón nhận.
Sách khảo cứu Lịch sử opera Ý là tác phẩm hiếm hoi về opera được thực hiện bằng tiếng Việt. Qua cuốn sách này, các tác giả đưa ra câu chuyện về một thành tựu văn hóa kinh điển của thế giới nhưng bằng góc nhìn nhẹ nhàng, dễ tiếp cận thay vì quá nặng nề, phức tạp. Các tác giả không đề cập quá nhiều tên, chi tiết và chỉ đưa vào cuốn sách những khoảnh khắc quan trọng, thú vị nhất trong giai đoạn đầu tiên của các vở opera.
