Trong cuốn sách Tư duy nhanh và chậm, nhà tâm lý học Daniel Kahneman chia quá trình suy nghĩ của con người thành hai hệ thống.
Hệ thống 1 hoạt động nhanh, dựa nhiều vào trực giác và thường đưa ra phán đoán gần như tự động. Trong khi đó, hệ thống 2 đòi hỏi sự tập trung, được sử dụng khi con người cần suy luận, phân tích hoặc giải quyết vấn đề phức tạp.
Cách phân chia này đã ảnh hưởng sâu rộng đến tâm lý học, kinh tế học hành vi cũng như cách các nhà quản lý nhìn nhận quá trình ra quyết định.
Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Steven Shaw, Nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Wharton, và Gideon Nave, Giáo sư tại Wharton, khung lý thuyết của Daniel Kahneman được xây dựng cho một thế giới mà mọi quá trình tư duy đều diễn ra bên trong tâm trí con người. Ngày nay, với sự phổ biến của trí tuệ nhân tạo (AI), thế giới đó không còn tồn tại nữa.
Khi con người giao luôn việc suy nghĩ cho AI
Từ thực tế trên, Shaw và Nave đề xuất lý thuyết ba hệ thống, trong đó bổ sung một cách thức xử lý thông tin mới, được gọi là hệ thống 3. Đây không phải một hệ thống mới trong não bộ, mà là cách mô tả việc con người dựa vào AI để thực hiện một phần, thậm chí phần lớn, quá trình suy nghĩ và ra quyết định.
Trong nghiên cứu "Tư duy nhanh, chậm và nhân tạo: AI đang định hình lại khả năng suy luận của con người và sự trỗi dậy của xu hướng phó mặc việc suy nghĩ cho AI", hai nhà nghiên cứu tiến hành 3 thí nghiệm với hơn 1.300 người tham gia và gần 10.000 lượt thử nghiệm.
Kết quả cho thấy AI có thể giúp con người đưa ra câu trả lời chính xác hơn khi công cụ này hoạt động đúng. Ngược lại, nếu AI đưa ra thông tin sai, việc quá tin tưởng vào câu trả lời của nó có thể khiến con người làm bài kém hơn cả khi không sử dụng AI.
Trên thực tế, việc tham khảo ý kiến bên ngoài trước khi quyết định không phải điều mới. Con người từ lâu đã dựa vào chuyên môn của bác sĩ, luật sư hay cố vấn tài chính. Tuy nhiên, những chuyên gia này thường hoạt động trong phạm vi chuyên môn nhất định, không phải lúc nào cũng sẵn sàng và vẫn có thể thừa nhận khi chưa có câu trả lời.
Những giới hạn đó khiến người tiếp nhận lời khuyên có cơ hội cân nhắc, đặt câu hỏi và so sánh thông tin với nhận định của bản thân.
Tuy nhiên, AI lại tạo ra một tình huống khác. Công cụ này có thể trả lời nhiều loại câu hỏi, sẵn sàng bất cứ lúc nào và thường diễn đạt với giọng điệu tự tin. Khi câu trả lời được trình bày mạch lạc, người dùng khó có thể nhận ra đâu là thông tin đáng tin cậy, đâu là kết luận thiếu căn cứ.
Shaw và Nave gọi hiện tượng chấp nhận câu trả lời của AI mà không đánh giá đầy đủ là "cognitive surrender", có thể hiểu là phó mặc việc suy nghĩ cho AI. Khi đó, con người không chỉ sử dụng AI để hỗ trợ một phần công việc mà còn để công cụ đưa ra quyết định thay mình, rồi tiếp nhận kết quả như thể đó là phán đoán của chính mình.
Tin AI có thể khiến con người trả lời sai nhiều hơn
Để kiểm tra hiện tượng này, hai nhà nghiên cứu thiết kế thí nghiệm dựa trên bài trắc nghiệm phản xạ nhận thức (Cognitive Reflection Test). Người tham gia được chia thành hai nhóm. Một nhóm tự giải các bài toán, trong khi nhóm còn lại được sử dụng chatbot AI và có thể tham khảo công cụ này tùy ý.
Chatbot trong thí nghiệm được lập trình để đưa ra câu trả lời đúng hoặc câu trả lời sai nhưng được diễn đạt một cách tự tin. Người tham gia không biết trước điều này.
Kết quả cho thấy AI có thể cải thiện đáng kể độ chính xác khi cung cấp thông tin đúng. Trong trường hợp đó, tỷ lệ trả lời chính xác của người tham gia tăng 25 điểm % so với mức cơ sở. Ngược lại, khi AI đưa ra câu trả lời sai, độ chính xác giảm 15 điểm % so với nhóm không được sử dụng AI.
Phát hiện này cho thấy tác động của AI không đơn thuần phụ thuộc vào việc công nghệ có sẵn hay không, mà còn nằm ở cách con người tiếp nhận và đánh giá thông tin. AI có thể giúp cải thiện kết quả, nhưng cũng có thể khiến người dùng đưa ra quyết định kém chính xác hơn khi họ quá tin tưởng vào công cụ.
Một kết quả khác đáng lưu ý là mức độ tự tin của người tham gia vẫn tăng ngay cả khi chatbot trả lời sai trong khoảng một nửa số trường hợp. Nói cách khác, việc có AI hỗ trợ không chỉ ảnh hưởng đến độ chính xác mà còn có thể khiến con người tin chắc hơn vào câu trả lời của mình, kể cả khi sự tự tin đó không có cơ sở.
 |
Nghiên cứu tại Trường Kinh doanh Wharton cho thấy việc quá tin tưởng AI có thể khiến con người chấp nhận cả câu trả lời sai. Ảnh minh họa: XDA Developers. |
Do đó, theo Nave, người dùng cần phân biệt việc buông bỏ tư duy với hiện tượng giao phó một phần hoạt động nhận thức cho công cụ bên ngoài.
Chẳng hạn, khi sử dụng máy tính để thực hiện phép tính, con người vẫn có thể kiểm soát quá trình giải quyết vấn đề và đánh giá kết quả. Nhưng khi buông bỏ tư duy, người dùng để AI đưa ra quyết định rồi tiếp nhận kết quả mà không nhận ra mình đã chuyển giao quyền phán đoán cho công cụ.
Bài toán mới với các tổ chức
Theo nghiên cứu, những người có niềm tin lớn hơn vào AI thường dễ làm theo lời khuyên sai và ít có xu hướng chất vấn câu trả lời hơn. Trong khi đó, những người có thiên hướng phân tích, thích suy nghĩ kỹ về vấn đề và sở hữu năng lực suy luận tốt thường có khả năng nhận ra điểm bất hợp lý, từ đó phản bác thông tin sai.
Điều này đặt ra một thách thức cho các tổ chức đang đẩy mạnh ứng dụng AI. Nhóm nhân sự hào hứng sử dụng công nghệ chưa chắc đã là nhóm sử dụng nó hiệu quả nhất nếu họ thiếu thói quen kiểm chứng thông tin.
Đối với doanh nghiệp, lợi ích từ AI như tiết kiệm thời gian, tăng hiệu suất và hỗ trợ xử lý thông tin là điều khó phủ nhận. Tuy nhiên, theo lý thuyết ba hệ thống, các nhà lãnh đạo cần quan tâm thêm một vấn đề: Liệu cách ứng dụng AI có đang làm suy yếu những năng lực mà tổ chức cần duy trì lâu dài hay không.
Rủi ro đặc biệt đáng chú ý trong các lĩnh vực như y tế, pháp luật, giáo dục và tư vấn quản lý, nơi khả năng phán đoán, tư duy phản biện và trách nhiệm giải trình giữ vai trò thiết yếu.
Nếu nhân viên thường xuyên làm theo AI mà không kiểm chứng, khả năng suy luận độc lập có thể dần suy giảm do ít được sử dụng. Hệ quả này khó nhận biết hơn những chỉ số như năng suất hay thời gian hoàn thành công việc, bởi nhân viên vẫn có thể tạo ra kết quả nhanh chóng nhờ công nghệ.
Vấn đề chỉ bộc lộ rõ khi họ phải xử lý tình huống không có AI hỗ trợ, đối diện một trường hợp cần đánh giá ngoài khuôn mẫu hoặc đưa ra quyết định chiến lược đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về con người và bối cảnh.
Để hạn chế nguy cơ, các nhà nghiên cứu đề xuất những giải pháp từ thiết kế công cụ đến đào tạo nhân sự. Giao diện AI có thể được xây dựng theo hướng khuyến khích người dùng kiểm tra thông tin trước khi hành động, cảnh báo khi hệ thống không chắc chắn hoặc yêu cầu người dùng cân nhắc câu trả lời thay vì tiếp nhận ngay lập tức.
Song song đó, doanh nghiệp cần đào tạo nhân viên nhận biết khi nào họ đang dựa vào AI một cách hợp lý và khi nào cần chủ động phản biện. Việc xây dựng cơ chế khuyến khích độ chính xác, thay vì chỉ đánh giá tốc độ và năng suất, cũng có thể giúp duy trì vai trò chủ động của con người.
Tri Thức - Znews giới thiệu độc giả Tủ sách kiến thức kinh tế với đa dạng cuốn sách, câu chuyện trong lĩnh vực kinh doanh, kinh tế. Là nguồn tư liệu cho những người quan tâm và muốn nâng cao kiến thức trong lĩnh vực kinh tế. Những cuốn sách, câu chuyện trong Tủ sách không chỉ đơn thuần là những tác phẩm của tri thức mà còn chứa đựng bí quyết, kinh nghiệm quý báu từ các tác giả, nhà quản lý có uy tín và kinh nghiệm lâu năm trong ngành.
Đọc sách không chỉ giúp người đọc tiếp cận những kiến thức mới mà còn giúp mở rộng tầm nhìn và phát triển bản thân. Tủ sách kiến thức kinh tế mong muốn lan tỏa tri thức trong lĩnh vực kinh doanh, đồng thời phát triển văn hóa đọc cho người Việt.
