Trung Đông tiến gần đến thảm họa hạt nhân?

Chuyên gia cho rằng nếu không cẩn trọng, xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran có thể đẩy Trung Đông vào thảm họa hạt nhân. Ảnh: RT.

Ngày 8/4, cả Mỹ và Iran cùng với Israel xác nhận sẽ ngừng bắn trong 2 tuần, với điều kiện Tehran mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, tầm nhìn giữa Mỹ và Iran vẫn có cách biệt lớn, khiến khả năng tái diễn xung đột ở Trung Đông không phải viễn cảnh xa vời.

Thỏa thuận ngừng bắn là điểm khởi đầu cho các vòng đàm phán tiếp theo. Không rõ sau cùng, Mỹ và Iran sẽ chấp nhận những điều khoản nào nhằm chấm dứt dứt điểm cuộc chiến đã làm đảo lộn Trung Đông và gây gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu chưa từng có tiền lệ.

Do đó, với báo cáo về nhiều vụ tấn công gần nhà máy điện hạt nhân Bushehr do Nga xây dựng ở Iran, hay Mỹ có thể dùng vũ lực chiếm trữ lượng uranium của Iran, kịch bản phóng xạ phát tán khắp Trung Đông đang ngày càng cận kề nếu các bên không kiềm chế.

Nhiều khu vực ở Trung Đông trước khả năng không thể sinh sống được

Kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch chống Iran hôm 28/2, Tehran báo cáo 4 đợt tấn công gần nhà máy điện hạt nhân Bushehr trên bờ biển Vịnh Ba Tư. Nhà máy này trải rộng khoảng 500 m2, với một tổ máy phản ứng duy nhất nằm ở trung tâm.

Trong vụ việc gần đây nhất hôm 4/4, một trong những vật thể phóng đã rơi chỉ cách chu vi khu vực 75 mét, theo báo cáo trích dẫn phân tích hình ảnh vệ tinh từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Giữa tháng 3, Cơ quan giám sát hạt nhân Liên Hợp Quốc báo cáo một đòn không kích đã phá hủy một công trình cách lò phản ứng khoảng 350 m.

Các chuyên gia Nga hỗ trợ xây dựng nhà máy này. Hiện tại, một nhóm kỹ sư người Nga vẫn làm việc tại đây, dù tập đoàn Rosatom đã giảm số lượng nhân viên xuống mức tối thiểu kể từ khi xung đột bắt đầu. Bushehr cho biết vụ tấn công ngày 17/3 đánh dấu lần đầu tiên một quả bom rơi vào khu vực được bảo vệ của nhà máy, trúng gần một tòa nhà khí tượng.

Vị trí của nhà máy điện hạt nhân Bushehr trên bờ biển Vịnh Ba Tư. Ảnh: RT.

Vào ngày đầu tiên của xung đột, Aleksey Likhachev - người đứng đầu tập đoàn Rosatom - cảnh báo một nhà máy điện hạt nhân đang hoạt động “không phải mục tiêu tập trận”, nhấn mạnh hoạt động quân sự gần các cơ sở như vậy “không thể chấp nhận được và mang tính tự sát”.

Bộ Ngoại giao Nga cũng lên án các sự cố gần Bushehr, cảnh báo “dáng dấp của một thảm họa phóng xạ nghiêm trọng hơn cả Chernobyl đang bao trùm Vịnh Ba Tư” và các khu vực xung quanh.

Các nhà máy điện hạt nhân hiện đại được thiết kế với nhiều lớp bảo vệ để ngăn chặn phát tán vật liệu phóng xạ. Tuy nhiên, những thảm họa như Chernobyl năm 1986 và Fukushima năm 2011 cho thấy các tai nạn nghiêm trọng vẫn có thể xảy ra và cần rất thận trọng.

Những sự cố gần đây ở Bushehr là “lời nhắc nhở rõ ràng: một cuộc tấn công có thể gây tai nạn hạt nhân, với những tác động đến sức khỏe tàn phá nhiều thế hệ”, Tedros Ghebreyesus - Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới - cảnh báo.

Peter Kuznick - Giám đốc Viện Nghiên cứu Hạt nhân tại Đại học American - cho rằng nếu Bushehr phát tán phóng xạ quy mô lớn, kịch bản xấu nhất có thể khiến một số khu vực của Iran và các quốc gia láng giềng như Qatar, Kuwait và UAE không thể sinh sống được, ngay cả khi không bị tác động trực tiếp từ bụi phóng xạ.

“Nếu Cesium-137 làm ô nhiễm nguồn nước, quá trình loại bỏ sẽ rất khó khăn”, ông Kuznick nói.

Một số quốc gia Trung Đông lấy 100% nước uống từ các hệ thống khử muối, và những hệ thống này có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng nếu Bushehr bị phá hủy nặng nề.

Những tính toán khó lường từ Mỹ

Nguy cơ ô nhiễm lớn nhất cũng có thể xuất phát từ kho dự trữ uranium được làm giàu cao của Iran. Số uranium này được cho là đang bị chôn vùi trong các cơ sở ngầm ở Isfahan và Natanz sau chiến dịch của Mỹ và Israel vào mùa hè năm 2025.

Hồi tháng 6/2025, IAEA ước tính Iran sở hữu hơn 440 kg uranium được làm giàu đến 60%, trong khi một số đánh giá lượng dự trữ có thể lớn hơn tới 100 kg.

Israel - quốc gia được cho là sở hữu kho vũ khí hạt nhân - cũng đối mặt với những điểm yếu tương tự. Sau khi bị tấn công vào nhà máy Natanz hôm 21/3, Iran trả đũa vào khu vực gần Dimona và Arad, hai thị trấn nằm ngay Trung tâm Nghiên cứu Hạt nhân Shimon Peres Negev được bảo vệ nghiêm ngặt.

Các nhân viên cứu hộ tại hiện trường vụ tấn công ở Dimona, Israel. Ảnh: New York Times.

Mặc dù căng thẳng đã hạ nhiệt sau tuyên bố ngừng bắn 2 tuần, xung đột vẫn còn nhiều khả năng leo thang, trong đó có nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân.

Mỹ đã chọn phương án này vào năm 1945 chống Nhật Bản. Học thuyết hủy diệt lẫn nhau (MAD) đã biến vũ khí hạt nhân trở thành điều cấm kỵ trong suốt Chiến tranh Lạnh.

Các quan chức Israel và những người ủng hộ chiến tranh được cho là đã thuyết phục nhóm ông Trump bằng lời hứa di sản chính trị tổng thống sẽ vang dội nếu ông làm điều chưa người tiền nhiệm nào làm trước đây: Phát động chiến dịch quân sự chống Iran.

“Ông Trump đã phá vỡ mọi phong tục, chuẩn mực, truyền thống, luật quốc tế, hầu hết luật của Mỹ. Tâm lý tương tự cũng áp dụng cho hạt nhân”, ông Kuznick nhận xét.

Tương tự, Israel suýt phóng vũ khí hạt nhân trong Chiến tranh Yom Kippur năm 1973. Cuối cùng, Thủ tướng lúc bấy giờ Golda Meir đã kiềm chế sau khi tình hình chiến trường bất lợi cho lực lượng Ai Cập và Syria.

Do đó, không rõ ông Trump hay ông Benjamin Netanyahu có thể quyết định gì nếu giấc mơ 40 năm tiêu diệt Iran của ông Netanyahu tan vỡ.