‘Trạm thu phí’ tại eo biển Hormuz của Iran hoạt động như thế nào?

Eo biển Hormuz vốn là một trong những huyết mạch quan trọng nhất của kinh tế thế giới. Nằm giữa Iran ở phía bắc và Oman cùng UAE ở phía nam, tuyến hàng hải hẹp này mỗi ngày vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu. Trong điều kiện bình thường, hàng trăm tàu qua lại liên tục, duy trì dòng chảy năng lượng từ Vùng Vịnh tới các thị trường lớn ở châu Á và châu Âu.

Tuy nhiên, kể từ khi xung đột giữa Mỹ, Israel với Iran bùng phát, trật tự đó đã bị đảo lộn. Trong 4 tuần qua, tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới này gần như tê liệt. Các cuộc tấn công và đe dọa từ phía Iran khiến mức độ rủi ro tăng vọt, buộc phần lớn tàu thương mại phải dừng di chuyển.

Hệ quả lan rộng gần như ngay lập tức khi giá dầu tăng vọt, vượt 100 USD/thùng, tăng khoảng 40% so với trước chiến tranh, buộc nhiều nền kinh tế phải cắt giảm sản xuất và phân bổ nhiên liệu.

Vì sao Iran dễ dàng kiểm soát Hormuz?

Sự gián đoạn này không chỉ thể hiện qua giá cả mà còn qua cảnh tượng chưa từng có ở khu vực. Theo Al Jazeera, gần 2.000 tàu bị mắc kẹt ở hai đầu eo biển, nhiều tàu lựa chọn neo đậu thay vì mạo hiểm đi qua.

Theo các dữ liệu hàng hải, lưu lượng tàu qua Hormuz giảm mạnh, từ mức trung bình 138 chuyến mỗi ngày xuống chỉ còn vài chục chuyến cho cả tháng. Hơn 20 vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại trong khu vực càng làm gia tăng tâm lý e ngại, khiến hàng nghìn thủy thủ phải ở lại trên tàu trong điều kiện căng thẳng và thiếu hụt nguồn cung.

Vận tải đường thủy qua eo biển Hormuz giảm mạnh kể từ tháng 3. Đồ họa: The Guardian.

Theo CNN, yếu tố đầu tiên giúp Iran thiết lập quyền kiểm soát tại Hormuz nằm ở chính đặc điểm địa lý của khu vực. Eo biển này chỉ rộng khoảng 38 km tại điểm hẹp nhất, trong khi phần lớn tàu thuyền buộc phải di chuyển qua hai tuyến hàng hải còn hẹp hơn. Điều đó biến Hormuz thành một “điểm nghẽn” điển hình, nơi mọi dòng chảy thương mại bị dồn nén trong không gian hạn chế và gần như không có tuyến thay thế.

Trong môi trường như vậy, lợi thế nghiêng về phía bên kiểm soát địa hình. Khác với đại dương rộng lớn, nơi tàu có thể linh hoạt đổi hướng để né tránh nguy cơ, tại Hormuz, mọi hành trình gần như được định sẵn. Điều này khiến tàu thuyền dễ bị theo dõi, tiếp cận và gây sức ép.

Iran tận dụng triệt để lợi thế này. Với hơn 1.600 km bờ biển trải dài dọc Vịnh Ba Tư, nước này có thể triển khai các hệ thống tên lửa chống hạm từ nhiều vị trí khác nhau.

Địa hình phía bắc eo biển không phải là đồng bằng trống trải mà là sự kết hợp của đồi núi, thung lũng, đảo và khu dân cư, cũng tạo điều kiện lý tưởng để che giấu các bệ phóng di động. Điều này khiến việc phát hiện và vô hiệu hóa các mối đe dọa trở nên khó khăn hơn đáng kể.

Không chỉ dựa vào địa lý, Iran còn phát triển một hệ thống tác chiến phi đối xứng với chi phí thấp nhưng hiệu quả cao. Các phương tiện như máy bay không người lái, tàu tấn công nhanh hay thủy lôi có thể được triển khai linh hoạt, thậm chí từ những phương tiện dân sự như thuyền buồm. Chính sự khó lường và phân tán của các mối đe dọa này khiến đối phương khó có thể kiểm soát hoàn toàn tình hình.

Bàn về vị trí địa lý của Hormuz Nick Childs, nghiên cứu viên cao cấp về lực lượng hải quân và an ninh hàng hải tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), nhận định eo biển này là một trong những điểm nghẽn hiếm hoi trên thế giới không có phương án thay thế thực sự.

Trong khi đó, ông Kevin Rowlands từ Viện Nghiên cứu Quân chủng Thống nhất Hoàng gia Anh (RUSI) cho rằng đặc điểm không gian hạn chế khiến Iran không cần chủ động tìm kiếm mục tiêu mà có thể ngồi chờ, qua đó biến khu vực thành một vùng sát thương và thời gian cảnh báo cho các cuộc tấn công chỉ tính bằng giây.

Song song với quy trình kiểm soát, Tehran còn thiết lập một hành lang an toàn nằm trong vùng biển phía bắc, sát bờ Iran. Thay vì đi theo tuyến vận tải thương mại truyền thống ở giữa eo biển, các tàu được khuyến khích hoặc buộc phải đi theo tuyến mới này. Điều đó giúp Iran có thể giám sát trực tiếp, thậm chí xác minh bằng mắt từng con tàu trước khi cho phép tiếp tục hành trình.

Từ nền tảng đó, cơ chế “thu phí” bắt đầu hình thành. Khi rủi ro được duy trì ở mức cao, việc đi qua eo biển trở thành một lựa chọn tốn kém. Các hãng vận tải buộc phải cân nhắc giữa chi phí bảo hiểm, nguy cơ thiệt hại và khả năng bị tấn công. Trong bối cảnh này, việc trả tiền để được đảm bảo an toàn trở thành một phương án kinh tế hợp lý.

Iran vận hành trạm thu phí ra sao?

Khác với các hình thức kiểm soát truyền thống, “trạm thu phí” tại Hormuz không vận hành bằng quy định chính thức mà bằng việc điều chỉnh mức độ rủi ro. Iran không cần chặn mọi con tàu, cũng không cần tấn công liên tục. Chỉ cần duy trì một môi trường đủ nguy hiểm, dòng chảy thương mại đã tự động bị kiểm soát.

Nhiều tàu chở dầu mắc kẹt, không thể đi qua eo biển Hormuz.

Các nhà phân tích cho rằng Iran thậm chí không cần phá hủy tàu để đạt mục tiêu. Khi nguy cơ luôn hiện hữu, các công ty vận tải sẽ chủ động tránh khu vực hoặc tìm cách giảm thiểu rủi ro, bao gồm việc trả phí để được đi qua. Đây là điểm cốt lõi của mô hình “thu phí bằng bất ổn”, khi nỗi sợ trở thành một loại tài sản có thể định giá.

Trong bối cảnh đó, các phương án đối phó của Mỹ và đồng minh lại khá phức tạp và tốn kém. Chính quyền ông Donald Trump đã thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao, đồng thời xem xét triển khai lực lượng để hộ tống tàu chở dầu. Tuy nhiên, việc bảo vệ một tuyến hàng hải trong môi trường đe dọa đa tầng không đơn giản như việc tổ chức các đoàn tàu chiến.

Các chiến dịch hộ tống hiện đại đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều lớp phòng thủ, từ vệ tinh, máy bay tuần tra đến các hệ thống không người lái. Ngay cả khi đó, rủi ro vẫn không thể bị loại bỏ hoàn toàn. Điều này khiến chi phí bảo vệ mỗi chuyến đi tăng cao, trong khi hiệu quả không chắc chắn.

Song song với hình thức kiểm soát phi truyền thống, Iran cũng thiết lập một cơ chế phân loại đối tượng. Nước này tuyên bố các “tàu không thù địch” có thể đi qua nếu phối hợp với nhà chức trách.

Thực tế cho thấy một số tàu vẫn vượt qua eo biển, đặc biệt là các tàu có liên hệ với Iran hoặc các quốc gia có quan hệ kinh tế với Tehran như Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan. Thậm chí, xuất hiện cả những tàu “ma” sử dụng danh tính giả để né tránh giám sát.

Cơ chế này tạo ra một hệ thống vận hành mang tính chọn lọc. Không phải mọi con tàu đều bị cản trở, nhưng mọi con tàu đều phải đối mặt với một mức độ rủi ro nhất định. Trong môi trường đó, quyền kiểm soát không nằm ở việc đóng hay mở eo biển, mà nằm ở khả năng quyết định ai có thể đi qua và với điều kiện nào.

Cùng lúc đó, căng thẳng quân sự tiếp tục leo thang. Theo CNN, Mỹ đã triển khai thêm lực lượng tới khu vực, bao gồm các đơn vị thủy quân lục chiến và tàu đổ bộ như USS Tripoli. Các động thái này nhằm tạo sức ép và răn đe, nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ đối đầu trực tiếp.

Các cuộc tấn công gần đây, bao gồm việc Mỹ nhắm vào các cơ sở quân sự trên đảo Kharg - nơi xử lý phần lớn dầu xuất khẩu của Iran, cũng cho thấy xung đột có thể leo thang bất cứ lúc nào. Tuy nhiên, ngay cả trong kịch bản căng thẳng hạ nhiệt, mô hình “trạm thu phí” tại Hormuz nhiều khả năng vẫn tồn tại dưới những hình thức khác nhau.

Đáng chú ý hơn, ngay cả khi xung đột kết thúc, các chuyên gia cho rằng phải mất nhiều tháng để hoạt động vận tải trở lại bình thường. Những gì đang diễn ra tại Hormuz cho thấy trạm thu phí của Iran không đơn thuần là một biện pháp tạm thời trong thời chiến. Nó phản ánh cách một quốc gia có thể tận dụng vị trí địa lý để tái định hình luật chơi trên biển, qua đó đặt ra thách thức lâu dài đối với hệ thống thương mại và pháp lý quốc tế.