|
|
Mỹ và Iran đã đồng ý ngừng bắn 2 tuần, có hiệu lực ngay lập tức. Ảnh: Reuters. |
Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai đe dọa “xóa sổ hoàn toàn cả một nền văn minh” ở Iran, ở phía sau hậu trường, các động thái ngoại giao âm thầm được thúc đẩy mạnh mẽ.
Diễn biến khó lường đến mức ngay cả những nguồn tin thân cận với ông Trump cũng không thể đoán trước kết quả cuối cùng, cho đến tận khoảnh khắc lệnh ngừng bắn chính thức được công bố.
Cú đảo chiều trong ngày đầy biến động
Sáng 6/4 (giờ địa phương), trong lúc ông Trump giao lưu với đám đông tại Lễ Phục sinh ở Nhà Trắng, Đặc phái viên Steve Witkoff liên tục gọi điện thoại trong tâm trạng rất tức giận. Ông Witkoff khẳng định với các bên trung gian rằng bản phản đề xuất 10 điểm từ Iran là “một thảm họa, một tai họa”.
Thái độ từ ông Witkoff đã mở đầu một ngày sửa đổi dự thảo đầy hỗn loạn. Pakistan đóng vai trò trung gian chính, chuyển các bản thảo mới giữa Witkoff và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi. Cùng lúc đó, các ngoại trưởng Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ cũng nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa các bên.
Trong khi ngoại giao đang bế tắc, lực lượng quân đội Mỹ ở Trung Đông và các quan chức Lầu Năm Góc vẫn dành những giờ cuối cùng trước thời hạn để chuẩn bị cho chiến dịch ném bom quy mô lớn vào cơ sở hạ tầng của Iran, đồng thời tìm hiểu xem Nhà Trắng thực sự nghiêng về hướng nào. Trước đó, Mỹ đã tấn công hơn 50 mục tiêu trên đảo Kharg nhưng chưa đánh vào hạ tầng dầu mỏ.
“Chúng tôi không biết điều gì sẽ xảy ra. Thật điên rồ”, một quan chức quốc phòng nói.
Ở phía ngược lại, các đồng minh trong khu vực đã chuẩn bị cho đòn trả đũa chưa từng có từ phía Iran. Tại Iran, nhiều dân thường đã sơ tán khỏi các thành phố lớn để tránh các đợt không kích dữ dội được dự báo.
 |
| Dù thỏa thuận đã đạt được sau những giờ căng thẳng, một số quan chức Mỹ vẫn lo ngại về khả năng Iran không đáp ứng đầy đủ các yêu cầu từ phía Trump. Chuyên gia tài chính từ Carlyle nhận định khả năng ngừng bắn là 65%, trong khi 35% còn lại là kịch bản xung đột tiếp diễn. Ảnh: WSP. |
Phút chót tại Phòng Bầu dục
Axios cho biết các bên đã có những nỗ lực ngoại giao giúp ngăn chặn kịch bản leo thang. Những người ủng hộ và có sức ảnh hưởng đối với ông Trump đã tham gia vào các cuộc thảo luận tìm lối thoát và tránh xung đột leo thang.
Tổng thư ký NATO Mark Rutte và các quan chức châu Âu khác cũng khẩn trương thảo luận về hệ lụy. Đa số tin rằng ông Trump sẽ lùi bước vào phút chót. Tại Budapest, Phó Tổng thống JD Vance khẳng định các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra dồn dập.
Phó tổng thống Mỹ JD Vance điện đàm từ Hungary, chủ yếu với phía Pakistan. Trong khi đó, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu thường xuyên liên lạc suốt cả ngày với ông Trump và nhóm của tổng thống, trong bối cảnh Israel lo ngại họ mất quyền kiểm soát tiến trình.
Ngoại trưởng Pháp và Thủ tướng Ý Giorgia Meloni nhấn mạnh không thể để dân thường Iran trở thành mục tiêu của cuộc chiến. Tại Washington, hàng chục đảng viên Dân chủ đã kêu gọi phế truất Trump thông qua Tu chính án thứ 25.
Tín hiệu hạ nhiệt xuất hiện lúc 3h chiều 7/4 khi Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif kêu gọi ông Trump gia hạn tối hậu thư thêm hai tuần. Ngay lập tức, ông Trump nhận được nhiều cuộc gọi và tin nhắn từ những đồng minh và người thân tín theo đường lối cứng rắn, thúc giục ông từ chối.
Thái độ mập mờ của ông Trump lớn đến mức nhiều người mới nói chuyện với tổng thống 1-2 giờ trước đó vẫn tin ông sẽ lắc đầu. Tuy nhiên, ngay trước khi công khai quan điểm, ông Trump đã trao đổi với Thủ tướng Israel Netanyahu để nhận được cam kết Israel tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn.
Tiếp theo, ông nói chuyện với Tham mưu trưởng Lục quân Pakistan để hoàn tất điều khoản kỹ thuật cuối cùng. Ngoại trưởng Iran ra tuyên bố Iran sẽ tuân thủ lệnh ngừng bắn và mở eo biển Hormuz cho các tàu hoạt động "phối hợp với lực lượng vũ trang Iran".
Lúc 18h32 ngày 7/4, ông Trump chính thức công bố: “Với điều kiện Iran đồng ý mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz, tôi đồng ý đình chỉ việc ném bom và tấn công Iran trong thời gian hai tuần”. Lực lượng Mỹ nhận được lệnh dừng tấn công chỉ 15 phút sau bài đăng của tổng thống.
 |
| Đồng hồ bên trong ga Grand Central Terminal (New York) chỉ 20h giờ miền Đông, thời hạn chót Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Iran hoặc mở lại eo biển Hormuz, hoặc đối mặt với đòn tấn công diện rộng vào cơ sở hạ tầng dân sự. Ảnh: Reuters. |
Vai trò của Lãnh tụ Mojtaba Khamenei
Đến tối 6/4, sau khi Mỹ chấp thuận đề xuất ngừng bắn hai tuần được các bên trung gian cập nhật, quyền định đoạt cuối cùng hoàn toàn nằm trong tay Lãnh tụ Tối cao Khamenei.
Các nguồn tin cho biết lãnh tụ tối cao Iran đã tích cực tham gia vào quá trình đàm phán trong hai ngày 6-7/4. Việc ông Khamenei can thiệp là diễn biến đáng chú ý. Trước mối đe dọa ám sát thường trực từ phía Israel, ông Khamenei chủ yếu liên lạc thông qua các kênh chuyển thư tay trực tiếp. Hai nguồn tin mô tả việc ông Khamenei cho phép đạt thỏa thuận là "bước đột phá".
Một nguồn tin khác nói ông Araghchi đóng vai trò trung tâm trong việc xử lý đàm phán và thúc đẩy các chỉ huy thuộc Vệ binh Cách mạng chấp nhận. Trung Quốc cũng khuyên Iran nên tìm cách rút lui.
Tuy nhiên cuối cùng, tất cả quyết định quan trọng đều phải thông qua ông Khamenei. "Nếu không có cái gật đầu từ ông ấy, sẽ không có thỏa thuận nào cả", nguồn tin trên chia sẻ.
Tehran đã thực hiện một bước lùi mà họ từng kiên quyết bác bỏ kể từ đầu cuộc chiến: chấp thuận ngừng bắn tạm thời và mở lại eo biển Hormuz - công cụ gây áp lực lớn nhất của họ - dù chưa nhận được bất kỳ đảm bảo nào về việc chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn, bồi thường thiệt hại hay dỡ bỏ trừng phạt.
Quyết định này phần nào phản ánh mức độ tàn phá nghiêm trọng sau khi Mỹ và Israel tấn công hàng chục nghìn mục tiêu trong suốt hơn 5 tuần xung đột. Những ngày qua, bom từ phía Israel - Mỹ đã đánh thẳng vào hạ tầng công nghiệp cốt lõi của Iran, từ các nhà máy thép, cơ sở hóa dầu đến các viện nghiên cứu và hệ thống giao thông huyết mạch.
Tuy nhiên, một yếu tố then chốt khác định hình toan tính của Tehran là việc Tổng thống Mỹ chấp thuận ghi nhận kế hoạch 10 điểm của Iran - ít nhất là ở thời điểm hiện tại - như một “cơ sở đàm phán khả thi” nhằm hướng tới mục tiêu chấm dứt xung đột vĩnh viễn.
Mới là điểm khởi đầu
Dù căng thẳng đã hạ nhiệt, mức độ sẵn sàng của Iran trong việc khôi phục hoạt động hàng hải cũng như cam kết thực thi lệnh ngừng bắn của Israel vẫn còn là dấu hỏi lớn. Một quan chức cấp cao Israel tiết lộ, ông Netanyahu đã nhận được sự đảm bảo từ phía Mỹ rằng Washington sẽ kiên quyết yêu cầu Tehran xóa sổ hoàn toàn vật liệu hạt nhân, chấm dứt việc làm giàu uranium và từ bỏ chương trình tên lửa đạn đạo.
 |
| Tổng thống Mỹ Donald Trump trả lời câu hỏi trong buổi họp báo tại Nhà Trắng hôm 6/4. Ảnh: Reuters. |
Tầm nhìn giữa Mỹ và Iran vẫn có cách biệt lớn, khiến khả năng tái diễn xung đột không phải viễn cảnh xa vời. Thỏa thuận ngừng bắn mới là điểm khởi đầu cho các vòng đàm phán tiếp theo. Không rõ sau cùng, Mỹ và Iran sẽ chấp nhận những điều khoản nào nhằm chấm dứt dứt điểm cuộc chiến đã làm đảo lộn Trung Đông và gây gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu chưa từng có tiền lệ.
Hiện tại, hai bên đang xem xét các khung đề xuất khác nhau. Iran đưa ra kế hoạch 10 điểm bao gồm: Dỡ bỏ mọi lệnh trừng phạt, giải tỏa số tiền bán dầu bị phong tỏa, bồi thường chiến tranh, rút quân Mỹ khỏi khu vực.... Trong khi đó, Mỹ thúc đẩy kế hoạch 15 điểm với các yêu cầu khắt khe về giải giáp hạt nhân và thừa nhận quyền tồn tại của Israel.
Theo các nhà phân tích trên tờ FT, nếu Iran đưa ra những điều kiện như vậy trước chiến sự, chúng sẽ bị bác bỏ như một danh sách mong ước hão huyền. Giờ đây, vị tổng thống thất thường, người đã tập hợp lực lượng quân sự Mỹ lớn nhất tại Trung Đông trong nhiều thập kỷ và yêu cầu chính quyền Iran “đầu hàng vô điều kiện”, dường như đã sẵn sàng để ít nhất là thảo luận về những yêu cầu đó.
Trong bài đăng thông báo ngừng bắn trên Truth Social, ông Trump cho biết “hầu hết tất cả các điểm bất đồng trước đây đã được nhất trí”. Ông không đề cập đến kho tên lửa hay chương trình hạt nhân của Iran - những lý do chính khiến ông phát động cuộc chiến - và nói rằng các mục tiêu quân sự của Mỹ đã đạt được, bất chấp việc chính quyền Iran vẫn giữ eo biển làm con tin.
Dự kiến, Phó Tổng thống JD Vance sẽ dẫn đầu phái đoàn Mỹ tại các cuộc đàm phán tiếp theo vào ngày 10/4 tại Pakistan. Đây được xem là điểm khởi đầu cho một nỗ lực ngoại giao đầy gian nan nhằm chấm dứt cuộc chiến đã làm đảo lộn an ninh năng lượng toàn cầu.
Ông Sanam Vakil thuộc Chatham House nhận định: “Khả năng duy trì sự nguyên vẹn và đáp trả của Iran có thể đã cải thiện vị thế đàm phán của họ. Nhưng trong cuộc chiến này không có người thắng. Mọi người đều đã thua".
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
