PGS Nguyễn Lân Hiếu đề nghị quy định chặt chẽ việc hiến, ghép tạng

Sáng 2/11, Quốc hội thảo luận dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Đa số đại biểu đồng tình với những nội dung đã được Bộ Y tế tiếp thu, chỉnh lý trong dự thảo luật.

Một số đại biểu đề nghị tiếp tục làm rõ các quy định liên quan đến điều kiện hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi, nhằm bảo đảm tính chặt chẽ của hành lang pháp lý, bảo vệ quyền lợi người hiến và ngăn ngừa nguy cơ bị lợi dụng, trục lợi.

Đề xuất phân nhóm người hiến để kiểm soát rủi ro

Phát biểu tại phiên thảo luận, đại biểu Quốc hội, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho rằng việc sửa đổi luật hiện hành là cần thiết nhằm khắc phục những bất cập, đồng thời bảo vệ tốt hơn người hiến, đặc biệt là trẻ em. Không thể xem nhẹ những lo ngại của người dân trước thực tế mua bán tạng, bắt cóc và các hành vi phạm pháp liên quan vẫn xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới.

"Chúng ta đang lo cho con trẻ nhưng hành vi phạm pháp ấy đâu chỉ tập trung cho trẻ em. Vì vậy, thay vì né tránh hay cực đoan trong cách nhìn nhận, chúng ta cần hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng chặt chẽ hơn. Vừa bịt các kẽ hở để chống lại mọi hành vi vi phạm đạo đức và pháp luật, vừa không khép lại các cánh cửa hy vọng sống của người bệnh", PGS Hiếu nói.

Từ những nội dung đã được Chính phủ tiếp thu, chỉnh lý trong dự thảo, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu đề xuất phân chia người hiến thành hai nhóm để xây dựng các điều kiện bảo vệ phù hợp.

Với nhóm người hiến còn sống, ông cho rằng cần tuyệt đối cấm hiến những mô, bộ phận cơ thể không có khả năng tái tạo hoặc việc lấy có thể đe dọa tính mạng người hiến.

Đa số đại biểu đồng tình với việc thu hẹp đối tượng hiến mô, tạng dưới 18 tuổi, song đề nghị bổ sung quy định để bảo đảm không xâm phạm ý chí của người hiến. Ảnh: Quốc hội.vn.

Đối với người dưới 18 tuổi, do cơ thể chưa phát triển hoàn chỉnh, đại biểu đề nghị không lấy mô, tạng, trừ một số trường hợp đặc biệt trong chuyên khoa được đánh giá không ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ, chẳng hạn hiến máu hoặc tế bào gốc. Việc hiến chỉ được thực hiện khi có sự đồng ý của bản thân người hiến và gia đình, dành cho người có quan hệ huyết thống gần, được xác minh bằng giám định ADN và khi không còn phương án khác khả thi.

Theo ông, đây là những điều kiện cần thiết nhằm ngăn chặn nguy cơ kẻ xấu lợi dụng các trường hợp trẻ mồ côi, trẻ bị bỏ rơi hoặc giả danh quan hệ nhận nuôi để trục lợi từ việc lấy mô, tạng.

Với nhóm từ 18 đến 25 tuổi, PGS Hiếu đề xuất chỉ cho phép hiến cho người cùng huyết thống. Người trên 25 tuổi có thể hiến cho cả người ngoài gia đình nhưng phải được giám sát bởi hội đồng độc lập, không liên quan đến ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.

Đối với nhóm người hiến không còn khả năng sống, như người chết não hoặc chết tuần hoàn, ông đề nghị việc xác định tình trạng tử vong phải do hội đồng độc lập thực hiện, không liên quan đến ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.

Những trường hợp tử vong không rõ nguyên nhân, tai nạn có dấu hiệu nghi vấn, nghi bị bạo hành hoặc người lang thang không có thân nhân cần có kết luận của cơ quan pháp y và cơ quan điều tra, khẳng định không có dấu hiệu hình sự trước khi xem xét việc hiến.

Theo thông lệ quốc tế mà đại biểu đề cập, với người dưới 18 tuổi trong nhóm này, cần hạn chế hiến tạng, chỉ xem xét trường hợp đặc biệt khi gia đình đồng ý, người nhận có quan hệ huyết thống và việc hiến được hội đồng độc lập giám sát.

Đối với người trên 18 tuổi, không thực hiện lấy mô, bộ phận cơ thể nếu người đó từng có văn bản từ chối hiến. Trường hợp không có văn bản từ chối, cần bảo đảm sự đồng ý của gia đình và có sự giám sát của hội đồng độc lập.

Minh bạch phân bổ tạng và chi phí ghép

Bên cạnh điều kiện hiến, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu cho rằng truyền thông về hiến mô, tạng tại Việt Nam vẫn chưa thực sự hiệu quả, khiến người dân chưa hiểu đầy đủ về ý nghĩa và khả năng hiến tặng sau khi qua đời.

Ông lấy ví dụ về giác mạc, loại mô có thể được lấy từ người hiến sau khi qua đời mà không cần người đó chết não hoặc chết tuần hoàn theo nghĩa điều kiện lấy tạng. Tuy nhiên, nguồn giác mạc trong nước còn hạn chế, trong khi một phần nguồn cung phải phụ thuộc vào nước ngoài, khiến chi phí tiếp cận cao.

Đại biểu Quốc hội, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội. Ảnh: Quochoi.vn.

Đại biểu nhấn mạnh một vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với niềm tin của người dân là sự công bằng trong tiếp cận ghép tạng và minh bạch về chi phí.

Theo ông, việc phân bổ mô, tạng phải dựa trên tiêu chí lâm sàng và đạo đức, tuyệt đối không phụ thuộc vào khả năng tài chính của người bệnh. Quy trình này cần công khai, công bằng và có thể kiểm chứng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy dù mô hình tổ chức khác nhau, việc lựa chọn người nhận không nên phụ thuộc vào quyết định cảm tính của cá nhân mà cần có hệ thống chấm điểm tự động, dựa trên mức độ cấp cứu, thời gian chờ đợi, mức độ tương thích miễn dịch và các tiêu chí ưu tiên, trong đó có trẻ em.

Để hạn chế tiêu cực, ông đề xuất ê-kíp lấy tạng không được biết danh tính người nhận. Mọi trường hợp ngoại lệ trong phân bổ phải được hội đồng quốc gia phê duyệt và công khai trên hệ thống.

Về chi phí, PGS Hiếu khẳng định mô, tạng là vô giá và không thể mua bán. Khoản tiền người bệnh chi trả chỉ bao gồm các dịch vụ liên quan như điều phối, vận chuyển, phẫu thuật và thuốc ức chế miễn dịch sau ghép. Những chi phí này cần được công khai, minh bạch, đồng thời có lộ trình để bảo hiểm y tế từng bước chi trả.

Không được lấy mô nếu trẻ phản đối, kể cả cha mẹ đồng ý

Cũng quan tâm đến vấn đề bảo vệ người chưa thành niên, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh, đại biểu Quốc hội chuyên trách tỉnh Lâm Đồng, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội khóa XV, ghi nhận cơ quan soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý một số nội dung quan trọng trong dự thảo luật ngày 1/11/2026.

Theo đó, dự thảo chỉ quy định người từ đủ 18 tuổi trở lên được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác. Với người dưới 18 tuổi còn sống, ngoại lệ được giữ lại là hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải có văn bản đồng ý của cha mẹ.

Đại biểu đánh giá đây là bước thu hẹp đáng kể phạm vi hiến mô, bộ phận cơ thể ở người chưa thành niên so với các phương án trước đó. Tuy nhiên, bà đề nghị tiếp tục làm rõ hai vấn đề để bảo đảm quyền và lợi ích của trẻ.

Thứ nhất là điều kiện hiến mô tái sinh của người dưới 18 tuổi khi còn sống. Theo bà, cần phân biệt rõ sự đồng ý của cha mẹ với ý chí của chính người hiến.

Dẫn Điều 25 Bộ luật Dân sự năm 2015, đại biểu cho biết quyền nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân và về nguyên tắc không thể chuyển giao cho người khác. Việc thực hiện quyền nhân thân của người chưa thành niên cần có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật. Trong khi đó, Điều 33 quy định việc can thiệp vào thân thể, bao gồm phẫu thuật, lấy và ghép mô, bộ phận cơ thể, phải có sự đồng ý của người đó. Điều 35 ghi nhận quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của cá nhân theo điều kiện do pháp luật quy định.

Từ đó, bà cho rằng sự đồng ý của cha mẹ là điều kiện cần thiết nhưng không thể mặc nhiên thay thế hoàn toàn ý chí của trẻ.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh, đại biểu Quốc hội chuyên trách tỉnh Lâm Đồng. Ảnh: Quochoi.vn.

Đại biểu cũng viện dẫn Nguyên tắc hướng dẫn số 2 của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), theo đó việc lấy mô, tế bào hoặc bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống để ghép chỉ được xem xét trong những trường hợp ngoại lệ rất hẹp, trong đó có hiến tế bào tái sinh giữa các thành viên gia đình khi không có người hiến phù hợp.

Đặc biệt, WHO nhấn mạnh sự phản đối của người chưa thành niên phải được ưu tiên hơn sự đồng ý của bất kỳ bên nào khác, kể cả cha mẹ hoặc người giám hộ. Tổ chức này cũng cảnh báo nguy cơ xung đột lợi ích khi cha mẹ đồng thời có trách nhiệm với cả người con cần ghép và người con được đề nghị hiến mô.

Theo đại biểu, mong muốn cứu người con mắc bệnh là chính đáng nhưng không thể vì vậy mà xem nhẹ quyền lợi của người con khỏe mạnh. Do đó, bà đề nghị dự thảo bổ sung quy định người dưới 18 tuổi phải được giải thích, tham vấn phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành; tuyệt đối không thực hiện lấy mô nếu trẻ phản đối, kể cả khi cha mẹ đã có văn bản đồng ý.

Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của hội đồng tư vấn độc lập trong việc xác định nguyện vọng thực sự của trẻ, phát hiện nguy cơ bị ép buộc hoặc xung đột lợi ích và đưa ra cơ chế xử lý phù hợp.

Vấn đề thứ hai là việc lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn. Dự thảo hiện cho phép thực hiện nếu có văn bản đồng ý của người đại diện.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng quy định trao quyền đồng ý cho người đại diện không đương nhiên trái với Bộ luật Dân sự. Tuy nhiên, cần bổ sung điều kiện bảo đảm ý chí của người đã chết được tôn trọng.

Dẫn Nguyên tắc hướng dẫn số 1 của WHO, bà cho biết việc lấy mô, bộ phận cơ thể từ người đã chết phải đáp ứng đồng thời hai điều kiện: có sự đồng ý theo quy định của pháp luật và không có căn cứ cho thấy người đó từng phản đối việc lấy mô, bộ phận cơ thể.

Việc người dưới 18 tuổi chưa có quyền đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc ý chí phản đối mà trẻ từng thể hiện khi còn sống không có giá trị.

Vì vậy, bà đề nghị bổ sung quy định không thực hiện lấy mô, bộ phận cơ thể nếu có căn cứ xác định người chưa thành niên đã bày tỏ ý chí phản đối khi còn sống.

Theo đại biểu, hiến mô, tạng là nghĩa cử nhân đạo cao đẹp, nhưng giá trị của việc hiến không chỉ nằm ở cơ hội sống được trao cho người nhận mà còn ở sự tự nguyện và quyền được bảo vệ của người hiến.

"Đối với người chưa thành niên, pháp luật cần đảm bảo đồng thời hai mục tiêu, không đóng lại những cơ hội cứu sống người bệnh trong những trường hợp thực sự cần thiết nhưng cũng không để mục đích cứu người trở thành lý do giảm đi sự bảo vệ dành cho trẻ em", đại biểu Tú Anh nói.