PGS Nguyễn Lân Hiếu nói lý do ít kê vitamin

PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu thăm khám cho bệnh nhân. Ảnh: Việt Linh.

Nhiều người có thói quen uống vitamin mỗi ngày với suy nghĩ bồi bổ cơ thể, tăng sức đề kháng. Thế nhưng, trong đơn thuốc của PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, những loại vitamin này lại rất ít xuất hiện.

Ông cho biết vitamin thực chất là thuốc trong nhiều trường hợp và chỉ nên được sử dụng khi có chỉ định phù hợp. "Thiếu gì bù nấy", ông nhấn mạnh.

Một căn bệnh đã mở ra lịch sử phát hiện vitamin

Theo chuyên gia này, thay vì mặc định cơ thể cần thêm vitamin, mỗi người nên hiểu vai trò của từng loại, biết chúng có trong thực phẩm nào và khi nào thực sự cần bổ sung. Câu chuyện về vitamin cũng có nhiều điều thú vị, từ lịch sử phát hiện đến những hiểu lầm phổ biến trong cách sử dụng hiện nay.

Ít người biết rằng, một trong những phát hiện quan trọng về vitamin bắt nguồn từ những con gà ăn gạo.

Vào những năm 1870, bệnh beriberi (bệnh tê phù) bùng phát ở Indonesia. Bác sĩ quân y người Hà Lan Christiaan Eijkman nhận thấy những con gà ăn gạo trắng đã xát bỏ lớp vỏ xuất hiện triệu chứng tương tự người mắc bệnh, trong khi những con ăn gạo lứt vẫn khỏe mạnh.

Từ quan sát này, ông phát hiện mối liên hệ giữa bệnh beriberi và một chất dinh dưỡng bị mất đi trong quá trình xay xát gạo. Chất đó sau này được xác định là thiamine, hay vitamin B1.

Vitamin B1 đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển hóa carbohydrate thành năng lượng, đồng thời giúp tim, cơ và hệ thần kinh hoạt động bình thường. Phát hiện của Eijkman góp phần quan trọng vào sự hiểu biết về bệnh beriberi, giúp ông được trao giải Nobel Y học năm 1929.

Không phải cứ uống vitamin là tốt cho sức khỏe. Ảnh: Unsplash.

Tên gọi vitamin cũng có một lịch sử đáng chú ý. Năm 1912, nhà khoa học Casimir Funk đặt thuật ngữ "vitamine", kết hợp từ "vital" (thiết yếu cho sự sống) và "amine" (một hợp chất hóa học). Sau khi phát hiện một số chất như vitamin C không thuộc nhóm amin, chữ "e" cuối được lược bỏ, tạo thành tên gọi vitamin ngày nay.

Cơ thể xử lý các loại vitamin không giống nhau

Vitamin C thường được nhiều người sử dụng với hy vọng phòng cảm lạnh. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy việc bổ sung loại vitamin này hàng ngày không giúp phần lớn mọi người giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh. Thói quen này có thể giúp rút ngắn thời gian cảm lạnh hoặc giảm nhẹ triệu chứng. Trong khi đó, uống vitamin C sau khi đã xuất hiện triệu chứng thường không mang lại hiệu quả rõ rệt.

Theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, một số nhóm phải hoạt động thể lực cường độ cao trong điều kiện khắc nghiệt, như vận động viên marathon hoặc quân nhân ở môi trường lạnh, có thể giảm khoảng một nửa nguy cơ cảm lạnh khi bổ sung từ 200 mg vitamin C mỗi ngày.

Để hiểu rõ hơn về cách sử dụng vitamin, cần phân biệt hai nhóm chính. Vitamin tan trong dầu gồm A, D, E và K, có thể dự trữ trong gan, mô mỡ từ nhiều tuần đến nhiều tháng. Vì vậy, bổ sung quá mức kéo dài có thể khiến chúng tích tụ và gây tác dụng không mong muốn.

Trong khi đó, vitamin tan trong nước gồm vitamin C và nhóm B (B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12). Phần dư thừa thường được đào thải qua nước tiểu, nhưng không có nghĩa mọi người đều cần uống bổ sung hàng ngày.

Mỗi loại vitamin đảm nhiệm chức năng riêng: B1 giúp chuyển hóa thức ăn thành năng lượng; B2 hỗ trợ thị lực, sản xuất hồng cầu; B3 tham gia chuyển hóa năng lượng; B6 cần thiết cho hoạt động thần kinh; B9 tham gia tổng hợp DNA và tạo tế bào máu.

Một đặc điểm thú vị là vitamin B2 có màu vàng. Khi lượng vitamin này dư thừa, cơ thể đào thải qua nước tiểu, khiến nước tiểu có màu vàng sáng.

Đặc biệt, vitamin B12 có cấu trúc phức tạp, chứa cobalt và có màu đỏ đặc trưng. Vitamin này cần thiết cho quá trình tạo hồng cầu và duy trì chức năng thần kinh. B12 chủ yếu có trong thịt, cá, trứng, sữa nên người ăn chay trường có nguy cơ thiếu hụt.

Quá trình hấp thu B12 cũng khá đặc biệt: vitamin cần được giải phóng khỏi protein trong thức ăn, kết hợp với yếu tố nội tại do dạ dày tiết ra rồi mới được hấp thu ở ruột non. Do đó, người từng phẫu thuật cắt dạ dày hoặc mắc bệnh ảnh hưởng đến quá trình hấp thu có nguy cơ thiếu loại vitamin này.

Một quả ổi có thể thay viên vitamin C?

Theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, thực phẩm hàng ngày là nguồn cung cấp vitamin quan trọng và nên được ưu tiên trước khi nghĩ đến các sản phẩm bổ sung.

Vitamin A có trong gan động vật, lòng đỏ trứng, sữa nguyên kem và cá béo. Các loại rau củ quả màu vàng, cam hoặc xanh đậm như cà rốt, khoai lang, bí đỏ, xoài, rau bina, rau ngót chứa tiền vitamin A mà cơ thể có thể chuyển hóa thành vitamin A.

Khoảng 200 mg vitamin C có thể được cung cấp từ một quả ổi lớn. Ảnh: Unsplash.

Vitamin D có trong cá hồi, cá thu, cá mòi, lòng đỏ trứng, gan cá, nấm và sữa được tăng cường vi chất. Ngoài ra, cơ thể có thể tự tổng hợp vitamin D khi da tiếp xúc với ánh nắng.

Vitamin E tập trung trong các loại dầu thực vật như dầu hướng dương, dầu đậu nành, dầu ô liu, dầu lạc; ngoài ra còn có trong hạt hướng dương, hạnh nhân, đậu phộng và quả bơ.

Vitamin K1 chủ yếu có trong rau lá xanh đậm như cải bó xôi, cải xoăn, bông cải xanh, rau ngót. Trong khi đó, vitamin K2 được tìm thấy trong thực phẩm lên men như natto, phô mai, ngoài ra còn có trong trứng và gan.

Với vitamin C, những thực phẩm giàu vi chất này gồm ổi, cam, bưởi, kiwi, cà chua, ớt chuông, bông cải xanh và rau chân vịt.

Theo chuyên gia, chỉ cần lựa chọn thực phẩm phù hợp, mỗi người đã có thể bổ sung lượng vitamin đáng kể. Chẳng hạn, khoảng 200 mg vitamin C có thể được cung cấp từ một quả ổi lớn hoặc kết hợp một quả cam lớn với một lượng ớt chuông.

Các vitamin nhóm B cũng hiện diện trong nhiều thực phẩm quen thuộc như thịt, cá, trứng, sữa, các loại đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt và rau lá xanh.

PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu cho rằng thay vì mặc định uống vitamin tổng hợp để bồi bổ, mỗi người nên chú ý đến chế độ ăn và xác định nhu cầu thực tế của cơ thể.

"Bổ sung qua thực phẩm hàng ngày là cách hấp thu vitamin tốt nhất. Còn dùng thuốc là trong trường hợp cần thiết", ông chia sẻ.

Với những người lựa chọn sản phẩm bổ sung vitamin, chuyên gia khuyến cáo cần tìm hiểu kỹ thông tin trên nhãn, đặc biệt là thành phần, hàm lượng và nguồn gốc sản phẩm. Không nên sử dụng những sản phẩm không có thông tin rõ ràng.