|
|
Phòng cấp cứu của khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP.HCM), tiếp nhận dồn dập ca nhập viện do tay chân miệng độ nặng (ảnh chụp hồi tháng 4/2026). Ảnh: Hoài Bảo. |
Dù đã đồng hành và đối mặt với hàng loạt đợt bùng phát dịch trong suốt hơn hai thập kỷ qua, tay chân miệng vẫn luôn là một trong những căn bệnh truyền nhiễm để lại nhiều trăn trở, lo ngại nhất đối với các bác sĩ nhi khoa tại TP.HCM.
Chia sẻ tại Medi Talk - “Tay Chân Miệng: Nhận diện sớm, chăm sóc đúng” do Tri Thức - Znews sản xuất, PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng, Phó Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 1, nhấn mạnh: Phía sau những biểu hiện tưởng chừng như rất quen thuộc của căn bệnh này như sốt, loét miệng hay nổi hồng ban, lại chính là một ranh giới mong manh. Trẻ có thể chuyển biến nặng một cách thần tốc, nguy kịch chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ nếu phụ huynh chủ quan, lơ là.
Sự trở lại của EV71
Chỉ trong 11 tuần đầu năm 2026, TP.HCM đã ghi nhận một con số đáng báo động với hơn 7.000 ca mắc tay chân miệng. Trên phạm vi cả nước, tính đến ngày 24/4, số ca mắc đã lên tới khoảng 26.000 trường hợp, trong đó có 8 ca tử vong. Những con số biết nói này cho thấy dịch bệnh nguy hiểm này chưa bao giờ hạ nhiệt và vẫn đang là mối lo thường trực, đè nặng lên vai các y bác sĩ và ngành y tế.
Theo PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng, miền Nam từ lâu là khu vực ghi nhận phần lớn số ca tay chân miệng của cả nước (chiếm khoảng 60%), do đặc điểm khí hậu nóng ẩm quanh năm - môi trường lý tưởng cho các loại virus phát triển. Tại TP.HCM, mật độ dân cư đông đúc cùng số lượng lớn trẻ nhỏ sinh hoạt tập trung tại các nhà trẻ, trường mầm non càng tạo điều kiện để virus âm thầm lây lan và bùng phát mạnh mẽ trong cộng đồng.
 |
| PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng, Phó Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 1. Ảnh: Phan Nhật. |
Các nghiên cứu hợp tác giữa Bệnh viện Nhi Đồng 1 và Đơn vị Nghiên cứu Lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) cho thấy EV71 hiện chiếm khoảng 40% số mẫu virus được phân lập.
"Đây là tín hiệu rất đáng lo ngại bởi EV71 liên quan trực tiếp đến các biến chứng thần kinh, tim mạch nặng và nguy cơ tử vong cao ở trẻ nhỏ", PGS Hùng trăn trở.
Sự trăn trở của giới chuyên môn không chỉ nằm ở số ca mắc hay sự xuất hiện của EV71, mà còn ở việc nhiều trẻ vẫn được đưa đến bệnh viện khi đã qua giai đoạn can thiệp tối ưu. Không ít trường hợp xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như giật mình chới với, sốt cao kéo dài, đi loạng choạng nhưng đáng tiếc vẫn chưa được phụ huynh nhận diện đúng mức.
Khi bệnh chuyển sang giai đoạn suy tim, phù phổi cấp hoặc trụy tim mạch, diễn tiến thường rất nhanh và cơ hội cứu sống giảm đáng kể.
"Số trường hợp này không nhiều, nhưng mỗi ca bệnh không thể cứu đều để lại nỗi đau và rất nhiều tiếc nuối cho những người làm nhi khoa", ông chia sẻ.
    |
| Trẻ mắc bệnh tay chân miệng độ nặng được chăm sóc, điều trị tại Bệnh viện Nhi đồng 1. Ảnh: Liêu Lãm, Hoài Bảo. |
Tuy nhiên, một tín hiệu tích cực là so với những năm trước, nhận thức của phụ huynh đã có nhiều cải thiện. Nhiều gia đình đã biết nghĩ đến tay chân miệng ngay khi trẻ xuất hiện loét miệng, nổi ban hoặc mụn nước ở tay, chân, miệng và vùng mông, từ đó chủ động đưa trẻ đi khám sớm hơn.
Với các trường hợp được phát hiện ở giai đoạn đầu, đa số trẻ chỉ ở độ 1 và có thể an tâm điều trị ngoại trú dưới sự theo dõi của bác sĩ. "Đó chính là khoảng thời gian mà chúng tôi gọi là giờ vàng", PGS Hùng nói.
Vì sao EV71 luôn khiến giới chuyên môn cảnh giác?
Trong số các chủng virus gây tay chân miệng, EV71 luôn là cái tên khiến các bác sĩ lo ngại nhất và được đặt trong trạng thái báo động đỏ. Theo PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng, phần lớn các tác nhân như Coxsackie A6, A10 hay A16 thường chỉ gây bệnh nhẹ và trẻ có thể tự hồi phục sau vài ngày. Nhưng EV71 thì hoàn toàn khác. Đây là chủng virus nguy hiểm nhất - liên quan trực tiếp đến phần lớn các trường hợp biến chứng thần kinh nặng và tử vong.
Sau khi xâm nhập cơ thể qua đường hô hấp hoặc tiêu hóa, virus nhân lên ở vùng hầu họng rồi đi vào máu. Điều đáng ngại là EV71 có khả năng vượt qua hàng rào máu não hoặc di chuyển theo các rễ thần kinh để tấn công hệ thần kinh trung ương. Khi đó, virus có thể gây viêm não, đặc biệt là viêm thân não - khu vực kiểm soát các chức năng sống quan trọng như hô hấp và tim mạch.
 |
| EV71 (Enterovirus 71) là một trong những nguyên nhân gây bệnh tay chân miệng ở trẻ nhỏ, đặc biệt nguy hiểm với trẻ dưới 5 tuổi khi có thể dẫn đến biến chứng thần kinh nặng nếu không được phát hiện, can thiệp kịp thời. Ảnh: Shutterstock. |
Những tổn thương tại thân não thường mở đầu bằng các dấu hiệu khá kín đáo mà phụ huynh rất dễ bỏ qua như giật mình chới với, mạch nhanh, tăng huyết áp hoặc quấy khóc bất thường. Tuy nhiên, bệnh có thể diễn tiến rất nhanh. Chỉ trong vài giờ, trẻ có thể chuyển từ thể nhẹ sang các mức độ nặng hơn, dẫn đến suy hô hấp, phù phổi cấp, suy tim hoặc trụy tim mạch nếu bỏ lỡ thời điểm can thiệp. "Đây chính là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở các ca tay chân miệng nặng", PGS Hùng cho biết.
Đáng lưu ý, nguy cơ từ EV71 không chỉ giới hạn ở một nhóm đối tượng. Không chỉ trẻ nhỏ, EV71 cũng có thể gây biến chứng thần kinh ở người lớn. PGS Hùng dẫn lại trường hợp một phụ nữ 21 tuổi tại TP.HCM sau khi chăm sóc người thân mắc tay chân miệng đã xuất hiện sốt, yếu liệt tay chân, sụp mi và rối loạn tri giác. Các xét nghiệm sau đó xác định trường hợp này có liên quan đến EV71. Theo ông, đó là lý do EV71 vẫn được xem là chủng virus nguy hiểm nhất trong nhóm tác nhân gây bệnh tay chân miệng hiện nay.
Lá chắn cho trẻ trước tay chân miệng
Theo PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng, trẻ dưới 5 tuổi vẫn là nhóm có nguy cơ mắc tay chân miệng cao nhất, đặc biệt là trẻ dưới 3 tuổi. Trong đợt dịch lớn năm 2011, phần lớn trường hợp tử vong được ghi nhận ở nhóm trẻ khoảng 2 tuổi. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa trẻ lớn hơn hoàn toàn miễn nhiễm với nguy cơ biến chứng nặng. Trong hơn 26.000 ca tay chân miệng được ghi nhận trên cả nước trong những tháng đầu năm 2026, khoảng 92% xảy ra ở trẻ dưới 5 tuổi, trong khi nhóm từ 5 đến 10 tuổi vẫn chiếm 6,6%.
Bên cạnh các biện pháp phòng bệnh truyền thống, việc Bộ Y tế cấp phép vaccine phòng tay chân miệng do EV71 vào tháng 3/2026 được kỳ vọng sẽ bổ sung thêm một lớp bảo vệ rất quan trọng, giúp trẻ chủ động tạo miễn dịch trước chủng virus có nguy cơ gây biến chứng nặng nhất hiện nay.
Tuy vậy, theo PGS Hùng, vaccine không phải là "lá chắn" duy nhất. "Đối với các bệnh truyền nhiễm nói chung, chúng ta luôn có nhiều lớp bảo vệ khác nhau. Trẻ nên được tiêm vaccine sớm để được bảo vệ càng sớm càng tốt. Nhưng dù đã tiêm hay chưa, các biện pháp phòng bệnh cơ bản vẫn rất quan trọng", ông nói.
 |
| BSCKI Lê Thị Giao Thi, Trưởng phòng Quản trị nội dung đào tạo và kiểm duyệt chuyên môn Y khoa eCom, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu. Ảnh: Phan Nhật. |
Đồng quan điểm này, dưới góc độ thực hành chăm sóc trẻ, BSCKI Lê Thị Giao Thi, Trưởng phòng Quản trị nội dung đào tạo và kiểm duyệt chuyên môn Y khoa eCom, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, phân tích sâu hơn: “Tay chân miệng là bệnh lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa và tiếp xúc với các dịch tiết của người bệnh như nước bọt, dịch từ bóng nước hoặc phân. Do đó, việc vệ sinh để phòng lây lan là việc rất quan trọng và cần được thực hiện nghiêm túc, quyết liệt chứ không chỉ dừng lại ở lời kêu gọi 'giữ vệ sinh chung' chung chung”.
Theo bác sĩ Giao Thi, để hiện thực hóa nguyên tắc "3 sạch", phụ huynh và nhà trường cần lưu ý những "mắt xích" cốt lõi:
Bàn tay sạch - biện pháp đơn giản nhưng “quyền lực nhất”: Virus có thể tồn tại trên các bề mặt trong thời gian dài và xâm nhập cơ thể khi trẻ đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng. Vì vậy, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng là bắt buộc. Đặc biệt, người lớn cần có ý thức rửa tay thật kỹ sau khi chăm sóc trẻ, thay tã, xử lý chất nôn/chất thải để tránh vô tình trở thành trung gian lây truyền mầm bệnh sang các trẻ khác trong nhà; đồng thời luôn rửa tay trước khi chuẩn bị thức ăn cho con.
Ăn sạch & Môi trường sạch: Bảo đảm thức ăn được chế biến hợp vệ sinh, ăn chín uống sôi và không dùng chung muỗng, đũa, ly cốc. Do virus bám rất lâu trên đồ chơi, tay nắm cửa, sàn nhà... nên việc vệ sinh, khử khuẩn thường xuyên các vật dụng này là không thể bỏ qua.
Cách ly an toàn tại trường học: Bác sĩ Giao Thi khuyến cáo ngay khi phát hiện trẻ có dấu hiệu mắc tay chân miệng, gia đình cần chủ động cho trẻ nghỉ học 7-10 ngày để theo dõi. Phía nhà trường cũng cần lập tức thông báo cho các phụ huynh trong lớp và triển khai ngay các biện pháp vệ sinh, khử khuẩn toàn bộ môi trường học tập nhằm chặn đứng chuỗi lây lan trong cộng đồng.
Sự kết hợp giữa “vũ khí mới” là vaccine EV71 cùng ý thức thực hành vệ sinh nghiêm túc từ mỗi gia đình, nhà trường chính là giải pháp toàn diện để bảo vệ con trẻ trước nguy cơ từ bệnh tay chân miệng.
Trong cuốn sách Sống khỏe mạnh không phụ thuộc vào thuốc, giáo sư Ryoko Chiba cho rằng nguyên tắc cơ bản khi sử dụng thuốc trong cuộc sống thường ngày chính là “ngắn và cụ thể”. Khi nào bị bệnh thì uống thuốc. Hết bệnh thì nhanh chóng ngừng thuốc. Tuy nhiên, nếu chỉ thay đổi mỗi cách sử dụng thuốc thì chúng ta không thể khỏe mạnh lên. Để thật sự khỏe mạnh, mỗi chúng ta cũng cần thay đổi cả thói quen sống và cách suy nghĩ của mình.
