Người Việt tiêu thụ bao nhiêu thuốc lá mỗi năm?

Tại Hội nghị tham vấn, góp ý hồ sơ chính sách và Hồ sơ Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá khu vực phía Nam, diễn ra ngày 13/1, TS.BS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Khám chữa bệnh, Bộ Y tế, cho rằng quy mô tiêu thụ thuốc lá lớn như hiện nay là cảnh báo rõ ràng về sự cần thiết phải có các giải pháp chính sách mạnh mẽ, quyết liệt và căn cơ hơn.

4,3 tỷ bao thuốc và hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm

Theo TS.BS Hà Anh Đức, thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây bệnh tật, tử vong sớm và gánh nặng kinh tế - xã hội.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xác định hút thuốc lá là nguyên nhân của 28 nhóm bệnh khác nhau, trong đó có nhiều bệnh không lây nhiễm nguy hiểm như ung thư, bệnh tim mạch và các bệnh hô hấp mạn tính. Riêng ung thư phổi, khoảng 90% trường hợp có liên quan trực tiếp đến việc sử dụng thuốc lá.

Tại Việt Nam, mỗi năm có hơn 100.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá. Trong số này, khoảng 84.500 ca tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 ca tử vong do phơi nhiễm khói thuốc thụ động.

"Những con số này cho thấy tác hại của thuốc lá không dừng lại ở người hút, mà lan rộng tới cả những người không hút thuốc", bác sĩ Đức nhấn mạnh.

Khoảng 60% người dân bị hút thuốc lá thụ động tại quán cà phê. Ảnh: Nguyễn Thuận.

Không chỉ gây tổn thất về sức khỏe, thuốc lá còn tạo ra chi phí kinh tế rất lớn cho xã hội. Theo ước tính, năm 2022, tổng chi phí y tế và các tổn thất kinh tế do thuốc lá gây ra tại Việt Nam lên tới 108,7 nghìn tỷ đồng. Trong khi đó, nguồn thu từ thuế thuốc lá chỉ bù đắp được khoảng một phần năm con số này.

“Tiêu thụ hàng tỷ bao thuốc mỗi năm đồng nghĩa với việc xã hội phải chi trả một cái giá rất lớn, không chỉ trong hiện tại mà còn kéo dài trong tương lai”, ông Đức nhận định.

Những năm qua, công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá tại Việt Nam đã đạt được một số kết quả nhất định. Tỷ lệ hút thuốc đã giảm ở một số nhóm đối tượng, nhận thức cộng đồng từng bước được cải thiện.

Tuy nhiên, bức tranh tổng thể vẫn cho thấy nhiều thách thức lớn. Việt Nam hiện xếp thứ 9 thế giới về tỷ lệ người sử dụng thuốc lá, nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất và đứng thứ 3 trong khu vực ASEAN.

Gần đây, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều quyết sách quan trọng như cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá; tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Theo TS.BS Hà Anh Đức, những chủ trương này cần được thể chế hóa đầy đủ, đồng bộ và nhất quán trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá để bảo đảm hiệu lực thực thi trong thực tế.

Những khoảng trống pháp lý

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được ban hành cách đây 13 năm, trong bối cảnh thị trường chưa xuất hiện thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, nên chưa có khái niệm và quy định điều chỉnh các sản phẩm này.

TS Hà Anh Đức cho rằng khoảng trống pháp lý đã khiến cơ quan chức năng, đặc biệt là lực lượng chống buôn lậu, gặp nhiều khó khăn trong xử lý vi phạm do thiếu căn cứ pháp luật. Vì vậy, theo đại diện Bộ Y tế, việc sửa đổi Luật là yêu cầu tất yếu từ cả góc độ chính trị, pháp lý và thực tiễn.

TS.BS Hà Anh Đức phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Nguyễn Thuận.

Dự thảo Luật sửa đổi tập trung vào hai nhóm chính sách lớn, trong đó trọng tâm là cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Để bảo đảm khả năng thực thi, hệ thống khái niệm về các sản phẩm thuốc lá mới đã được xây dựng rõ ràng trên cơ sở tham vấn các bộ, ngành liên quan.

Nhóm chính sách còn lại hướng tới giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá thông qua các biện pháp như tăng thuế, hạn chế trưng bày tại điểm bán, mở rộng các địa điểm cấm hút thuốc. Đồng thời tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì và siết chặt hoạt động quảng cáo, khuyến mại, đặc biệt trên môi trường số.

Báo cáo tại hội nghị, bà Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Bộ Y tế, cho biết tình trạng phơi nhiễm khói thuốc tại nơi công cộng vẫn ở mức cao. Năm 2024, có 67,3% người dân đến nhà hàng, quán ăn bị phơi nhiễm khói thuốc; khoảng 60% tại quán cà phê; 48,3% tại khách sạn và gần 70% tại quán bar, karaoke, vũ trường.

Nguyên nhân chủ yếu được xác định là ý thức chấp hành quy định cấm hút thuốc của một bộ phận người dân còn hạn chế; lãnh đạo cơ quan, chủ cơ sở chưa thực sự nghiêm túc thực hiện Luật, trong khi công tác thanh tra, kiểm tra, xử phạt chưa được chú trọng đúng mức.

Thêm nữa, từ năm 2013 đến nay, Việt Nam đã hai lần điều chỉnh tăng thuế thuốc lá. Tuy nhiên, trong suốt 13 năm qua, thuế thuốc lá tính trên giá bán lẻ chỉ chiếm khoảng 36,8%, thấp hơn nhiều so với mức khuyến cáo 70-75% của WHO và thấp hơn mức trung bình của các nước thu nhập trung bình.

"Giá thuốc lá thấp trong khi thu nhập bình quân đầu người tăng nhanh khiến việc tiếp cận thuốc lá trở nên dễ dàng, đặc biệt với thanh thiếu niên và người nghèo, góp phần duy trì mức tiêu thụ lên tới 4,3 tỷ bao mỗi năm", bà Hải cho hay.

Từ thực tế này, Bộ Y tế kiến nghị sớm sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm thể chế hóa đầy đủ các nghị quyết của Đảng và Quốc hội, bảo đảm hệ thống pháp luật đồng bộ, khả thi và phù hợp với các cam kết quốc tế.

Theo Bộ Y tế, đây là những bước đi cần thiết để từng bước giảm mức tiêu thụ thuốc lá, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giảm gánh nặng kinh tế - xã hội trong dài hạn.