Người phụ nữ đầu tiên đoạt giải 'Nobel Toán học'

Khi giải thích các ý tưởng toán học của mình, GS Mirzakhani, người vốn thường kín đáo, trở nên sôi nổi và hoạt bát. Ảnh: Jan Vondrák.

Các phương tiện truyền thông phương Tây thường mô tả phụ nữ Iran là những người cực kỳ bảo thủ, trùm khăn kín mít và thiếu quyền lợi dưới chế độ thần quyền. Nhưng thực tế, nhiều người đã phá vỡ định kiến này bằng những thành tựu xuất sắc trong các lĩnh vực.

Một trong số đó là Maryam Mirzakhani, thần đồng toán học đến từ Tehran, người trở thành phụ nữ đầu tiên trong lịch sử giành huy chương Fields, giải thưởng thường được xem như Nobel của Toán học.

Người phụ nữ viết lại lịch sử huy chương Fields

Sinh ra và lớn lên tại Tehran, Mirzakhani từng yêu thích văn chương và mơ ước trở thành nhà văn. Bà thậm chí không mấy hứng thú với toán học.

Tuy nhiên, quan điểm của Mirzakhani đã thay đổi khi một giáo viên giới thiệu cho bà những câu đố toán học. Từ đó, bà nhận ra toán học không chỉ là những công thức cứng nhắc mà là một phương pháp để khám phá những câu chuyện và bí ẩn thông qua con số.

Không lâu sau, năng khiếu toán học của Mirzakhani dần bộc lộ khi bà liên tục rèn luyện và phát triển kỹ năng. Năm 1994, khi 17 tuổi, bà vào đội tuyển thi Olympic Toán học quốc tế của Iran. Phần thể hiện xuất sắc năm đó giúp Mirzakhani nhận được huy chương vàng. Năm 1995, bà tiếp tục giành một huy chương vàng tại cuộc thi này với điểm số tối đa.

Sau này, bà từng chia sẻ rằng toán học giống như một hành trình sáng tạo: Việc giải một bài toán giống như khám phá cốt truyện của một cuốn tiểu thuyết trinh thám.

Nhà toán học Anton Zorich của Đại học Paris VII (Pháp) từng rất ấn tượng về cô gái 17 tuổi luôn háo hức với mọi thứ liên quan đến toán học diễn ra xung quanh mình.

Tốt nghiệp cử nhân toán học tại Đại học Công nghệ Sharif của Iran vào năm 1999, Mirzakhani sang Mỹ và lấy bằng tiến sĩ toán học của Đại học Harvard vào năm 2004.

Đỉnh cao đến vào năm 2014, khi Mirzakhani giành huy chương Fields tại Đại hội Toán học Quốc tế, tổ chức ở Seoul (Hàn Quốc). Bà trở thành người phụ nữ đầu tiên nhận giải thưởng cao quý nhất trong lĩnh vực toán học.

Huy chương Fields được trao lần đầu tiên vào năm 1936 tại Oslo, Na Uy. Giải thưởng được đặt theo tên của nhà toán học người Canada John Charles Fields. Khác với giải Nobel được trao hàng năm, huy chương Fields chỉ được trao 4 năm một lần. Mỗi lần trao, Hội đồng thường chọn ra tối đa 4 nhà toán học có thành tựu xuất sắc và dưới 40 tuổi.

Công trình của Mirzakhani tập trung vào những lĩnh vực toán học phức tạp như hình học và hệ động lực, đặc biệt là nghiên cứu hành vi của các bề mặt và không gian cong. Dù có vẻ trừu tượng với nhiều người, những ý tưởng này giúp các nhà toán học hiểu sâu hơn về các vấn đề như vật lý lý thuyết, cơ học lượng tử và hình học của vũ trụ.

Bà từng mô tả công việc của mình "như đang lạc trong rừng rậm và tìm cách vận dụng mọi kiến thức nhằm đưa ra phương pháp mới, cùng một chút may mắn để tìm thấy lối ra".

Giáo sư Maryam Mirzakhani đã nhận được huy chương Fields năm 2014. Ảnh: Đại học Stanford.

Di sản vượt ra ngoài những con số

Sau khi giành Fields Medal, Mirzakhani trở nên nổi tiếng trên toàn cầu, nhưng bà vẫn lựa chọn lối sống kín đáo. Bà sang Mỹ để học tập và nghiên cứu, sau đó kết hôn với Jan Vondrák, một nhà khoa học máy tính lý thuyết người Séc.

Hai vợ chồng định cư tại California cùng con gái Anahita Vondrák. Tại đây, Mirzakhani trở thành giáo sư toán học tại Đại học Stanford.

Bà có một phương pháp rất đặc biệt khi nghiên cứu các bài toán khó. Mirzakhani không ghi chép theo cách thông thường hay giữ nhiều sổ tay. Thay vào đó, bà trải những tờ giấy lớn ra khắp sàn nhà rồi vẽ lên đó vô số hình phác thảo, đường cong và sơ đồ.

Đối với người ngoài, những bản vẽ này giống như các tác phẩm nghệ thuật. Nhưng thực chất, đó là những bản đồ trực quan các ý tưởng toán học phức tạp - những vấn đề mà ngay cả nhiều nhà toán học hàng đầu cũng gặp khó khăn.

Con gái của bà thường nhìn những bản vẽ ấy và nói vui: “Mẹ lại đang vẽ tranh rồi”. Các đồng nghiệp tại Đại học Stanford thường nói rằng họ luôn kinh ngạc trước trí tuệ cùng trí tưởng tượng sâu sắc của Mirzakhani trong toán học.

Bên cạnh toán học, niềm đam mê văn học từ thời thơ ấu của bà vẫn còn nguyên vẹn. Mirzakhani đặc biệt thích đọc tiểu thuyết, nhất là truyện hư cấu và trinh thám.

Tuy nhiên, không lâu sau khi giành huy chương Fields, bà được chẩn đoán mắc ung thư vú. Dù phải chiến đấu với căn bệnh hiểm nghèo, Mirzakhani vẫn tiếp tục nghiên cứu. Năm 2017, bà qua đời khi mới 40 tuổi.

Đáng chú ý, dù chưa từng công khai phản đối quy định bắt buộc phụ nữ phải đội khăn tại Iran, Maryam Mirzakhani thường xuất hiện mà không trùm khăn trong các sự kiện quốc tế, kể cả trong thời gian làm việc tại Đại học Stanford. Vì vậy, khi đưa tin về bà, nhiều cơ quan truyền thông Iran thường sử dụng những bức ảnh cũ chụp Mirzakhani trong trang phục có khăn trùm đầu.

Sau khi Mirzakhani qua đời năm 2017, làn sóng tiếc thương lan rộng khắp Iran. Nhiều tờ báo nước này thậm chí phá vỡ “luật bất thành văn” khi đăng ảnh bà không đội khăn trên trang nhất.

Hiện tượng này cho thấy tầm ảnh hưởng sâu rộng của Mirzakhani - không chỉ trong giới toán học mà còn đối với cách thế giới nhìn nhận về phụ nữ Iran.

Năm 2026, lễ trao giải Fields Medal sẽ được tổ chức trong phiên khai mạc Đại hội Toán học quốc tế vào tháng 7 tại Philadelphia (Mỹ). Sau dấu ấn lịch sử của Mirzakhani (2014) và Maryna Viazovska (2022), giới chuyên môn đang đặt kỳ vọng lớn vào sự xuất hiện của những gương mặt nữ xuất sắc mới.