Ngành công nghiệp ôtô toàn cầu trước nỗi lo Trung Quốc siết đất hiếm

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), việc Trung Quốc triển khai đầy đủ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm có thể đẩy chuỗi sản xuất ngoài nước này trị giá tới 6.500 tỷ USD vào tình trạng rủi ro. Ngành công nghiệp ôtô được xem là một trong những lĩnh vực chịu tác động lớn nhất do phụ thuộc vào nguồn cung đất hiếm và graphite.

Ngành công nghiệp ôtô trước nguy cơ thiếu đất hiếm

Trong báo cáo Global Critical Minerals Outlook, IEA cảnh báo việc Trung Quốc thực thi đầy đủ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm có thể gây gián đoạn chuỗi cung ứng của nhiều ngành công nghiệp quan trọng như ôtô, công nghệ cao, quốc phòng và năng lượng, với tổng giá trị sản xuất khoảng 6.500 tỷ USD nằm ngoài Trung Quốc.

IEA cảnh báo việc Trung Quốc thực thi đầy đủ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm có thể gây gián đoạn chuỗi cung ứng của nhiều ngành công nghiệp quan trọng như ôtô, công nghệ cao, quốc phòng và năng lượng.

Đối với ngành công nghiệp ôtô, đất hiếm là nguyên liệu không thể thiếu trong sản xuất nam châm vĩnh cửu cho động cơ điện, cùng nhiều linh kiện điện tử và hệ thống điều khiển trên xe. Việc nguồn cung bị gián đoạn có nguy cơ ảnh hưởng đến cả hoạt động sản xuất xe điện lẫn xe sử dụng động cơ đốt trong hiện đại.

Trung Quốc hiện là quốc gia sản xuất đất hiếm lớn nhất thế giới. Vào tháng 10/2025, nước này đã mở rộng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với nhiều loại đất hiếm và áp dụng cơ chế cấp phép mới. Mặc dù sau đó Bắc Kinh đồng ý lùi thời điểm thực thi đầy đủ thêm 1 năm, IEA cho rằng các doanh nghiệp vẫn cần chuẩn bị cho kịch bản các quy định này được áp dụng.

Trung Quốc hiện là quốc gia sản xuất đất hiếm lớn nhất thế giới. Vào tháng 10/2025, nước này đã mở rộng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với nhiều loại đất hiếm và áp dụng cơ chế cấp phép mới.

Theo IEA, nếu các biện pháp kiểm soát được triển khai toàn diện, Mỹ và châu Âu sẽ phải gánh gần một nửa tổng tác động kinh tế, phản ánh mức độ phụ thuộc lớn của các ngành sản xuất tại 2 khu vực này vào nguồn cung nguyên liệu từ Trung Quốc.

Các nước đối phó như thế nào khi Trung Quốc siết đất hiếm?

Ngoài đất hiếm, IEA cũng bày tỏ lo ngại về kế hoạch kiểm soát xuất khẩu graphite của Trung Quốc - vật liệu quan trọng trong sản xuất cực âm của pin xe điện. Các biện pháp này được công bố cùng thời điểm với quy định về đất hiếm nhưng cũng đã được tạm hoãn.

Ngoài đất hiếm, IEA cũng bày tỏ lo ngại về kế hoạch kiểm soát xuất khẩu graphite của Trung Quốc - vật liệu quan trọng trong sản xuất cực âm của pin xe điện.

Theo báo cáo, nếu việc kiểm soát graphite được thực hiện đầy đủ, khoảng 300 tỷ USD giá trị sản xuất hạ nguồn bên ngoài Trung Quốc có thể bị ảnh hưởng. Đây là vấn đề đáng lưu ý đối với ngành công nghiệp xe điện, bởi nước này hiện chiếm hơn 90% sản lượng graphite tinh luyện của thế giới, đồng nghĩa phần lớn chuỗi cung ứng pin EV vẫn phụ thuộc vào quốc gia này.

Trước nguy cơ trên, các chính phủ phương Tây đang tăng tốc xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng độc lập. IEA cho biết các cam kết tài trợ công cho các dự án mới đã tăng hơn 4 lần trong giai đoạn 2023-2025, đạt khoảng 65 tỷ USD.

Các dự án tinh luyện đất hiếm mới tại Mỹ và Malaysia đã giúp giảm thị phần của Trung Quốc trong lĩnh vực tinh luyện đất hiếm toàn cầu từ 90% năm 2023 xuống còn 85% trong năm ngoái.

Những khoản đầu tư này đã bắt đầu mang lại kết quả. Theo IEA, các dự án tinh luyện đất hiếm mới tại Mỹ và Malaysia đã giúp giảm thị phần của Trung Quốc trong lĩnh vực tinh luyện đất hiếm toàn cầu từ 90% năm 2023 xuống còn 85% trong năm ngoái. Nếu các dự án đang được lên kế hoạch hoàn thành đúng tiến độ, tỷ lệ này có thể tiếp tục giảm xuống 70% vào năm 2035, qua đó giúp các hãng ôtô và ngành công nghiệp toàn cầu giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc.