Lo ngại thảm họa từ Dự án Tự do của Tổng thống Trump

Mỹ đã triển khai một chiến dịch nhằm “dẫn đường” cho các tàu bị mắc kẹt ở Vịnh Ba Tư, trong bối cảnh Tehran khẳng định mọi hoạt động di chuyển phải được phối hợp với lực lượng vũ trang của họ.

Kế hoạch mới được Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố tối 3/5 trên mạng xã hội với tên gọi “Dự án Tự do”.

Ông mô tả đây là cử chỉ nhân đạo nhằm hỗ trợ thủy thủ đoàn trên hàng trăm tàu thuyền bị mắc kẹt ở Vùng Vịnh kể từ khi chiến sự nổ ra.

Các lãnh đạo ngành vận tải biển phản ứng thận trọng trước động thái này, trong bối cảnh còn nhiều nghi ngại về cách thức triển khai cũng như tính khả thi, theo Guardian.

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: Reuters.

Giằng co

Theo các quan chức Mỹ được báo chí dẫn lời, chiến dịch sẽ không bao gồm việc hộ tống bằng hải quân.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết sẽ hỗ trợ kế hoạch bằng nguồn lực quân sự đáng kể trong khu vực, bao gồm các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường, hơn 100 máy bay trên bộ và trên biển, thiết bị bay không người lái cùng 15.000 binh sĩ.

Tuy nhiên, cơ quan này nhấn mạnh trọng tâm của nhiệm vụ là “kết hợp hành động ngoại giao với phối hợp quân sự”.

Sáng 4/5, Trung tâm Thông tin Hàng hải Liên hợp (JMIC) do Mỹ dẫn đầu cho biết Washington đã thiết lập “khu vực an ninh tăng cường”.

Theo JMIC, tuyến đường này sẽ đưa tàu đi qua vùng lãnh hải của Oman, và do lưu lượng dự kiến cao, các nhà vận hành tàu được yêu cầu liên lạc với giới chức Oman qua radio.

Các tàu cũng được khuyến cáo tránh đi vào hoặc gần tuyến hàng hải vốn “được coi là rất nguy hiểm do sự hiện diện của những bãi mìn chưa được khảo sát và xử lý đầy đủ”.

Trong khi đó, phía quân đội Iran nhấn mạnh các tàu đi qua phải phối hợp với họ.

“Chúng tôi sẽ quản lý an ninh eo biển Hormuz bằng toàn bộ năng lực. Chúng tôi yêu cầu mọi tàu thương mại và tàu chở dầu không nên cố gắng đi qua nếu không phối hợp với lực lượng vũ trang Iran đóng tại eo biển, nhằm tránh gây nguy hiểm cho chính họ”, hãng tin Mehr dẫn lời Thiếu tướng Ali Abdollahi.

Trước đó, ông Abdollahi từng cảnh báo Iran sẽ tấn công “bất cứ lực lượng vũ trang nước ngoài nào” cố tiếp cận hoặc tiến vào eo biển, “đặc biệt là quân đội Mỹ hung hăng”.

Một nguồn tin thân cận với Tasnim ngày 4/5 cũng cho biết Iran đã chuẩn bị đầy đủ để ứng phó mọi kịch bản ở eo biển Hormuz

“Lực lượng vũ trang Iran, như trong cuộc chiến 40 ngày, sẽ không cho phép lực lượng chiến đấu của Mỹ đi qua, và bất kỳ sự di chuyển nào qua eo biển Hormuz đều sẽ không diễn ra nếu không có sự cho phép của lực lượng", theo nguồn tin.

Nguồn tin cũng lưu ý các tàu nên rút kinh nghiệm từ cuộc chiến 40 ngày.

“Ngoài việc bắn vào các tàu chiến của Mỹ, chính quyền Tehran cũng đã chuẩn bị những kịch bản khác mà họ sẽ thực hiện nếu cần thiết”, người này nói thêm.

Xuồng cao tốc Iran ở eo biển Hormuz. Ảnh: Tasnim.

Trong bối cảnh đó, Harlan Ullman, chuyên gia tại tổ chức Killowen Group và là cựu sĩ quan Hải quân Mỹ, cảnh báo nếu kế hoạch của Tổng thống Trump tại eo biển Hormuz “chỉ được lên một cách sơ sài”, nó có thể dẫn đến “thảm họa”.

Ông cho biết rủi ro của chiến dịch là rất lớn và có thể dẫn đến leo thang nguy hiểm nếu Iran chọn cách phản kháng và đáp trả.

“Iran có số lượng lớn thiết bị bay không người lái và tàu nhỏ có thể khiến việc này trở nên rất khó khăn”, ông cảnh báo.

Đến sáng 4/5, vẫn chưa rõ có bao nhiêu tàu đã lựa chọn tuyến đường do Mỹ khuyến nghị.

Richard Hext, chủ tịch Vanmar Shipping, lưu ý rằng Iran trước đó đã tuyên bố mọi hoạt động qua eo biển không được phê duyệt sẽ bị coi là “vi phạm lệnh ngừng bắn” đạt được hồi tháng trước.

“Trong hoàn cảnh này, chúng ta cần thận trọng”, Hext nói với CNN.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron ngày 4/5 cho rằng cách duy nhất để mở lại eo biển là “tái mở cửa có phối hợp giữa Mỹ và Iran”.

Phát biểu tại cuộc họp các lãnh đạo châu Âu ở Armenia, ông Macron nói thêm: “Chúng tôi sẽ không tham gia bất cứ chiến dịch quân sự nào trong một khuôn khổ mà theo tôi là còn chưa rõ ràng”.

Đổi giọng

Ước tính hơn 850 tàu đã bị mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc tấn công vào Iran hôm 28/2.

Ngay sau đó, Iran áp đặt phong tỏa đối với tàu nước ngoài đi qua eo biển Hormuz, còn ông Trump ban hành lệnh phong tỏa đáp trả đối với các tàu sử dụng cảng Iran vào ngày 13/4.

Một thỏa thuận ngừng bắn do Pakistan làm trung gian, được ông Trump công bố đầu tháng 4, tạm thời chấm dứt giao tranh nhưng không giúp mở lại eo biển.

Khoảng 20.000 thủy thủ vẫn đang mắc kẹt trên các tàu chở dầu, tàu chở hàng rời, tàu container và nhiều loại tàu khác, làm dấy lên lo ngại ngày càng lớn về điều kiện sinh hoạt và an toàn của họ.

Ông Trump cho biết Mỹ đã nhận được đề nghị hỗ trợ từ nhiều quốc gia. Khi công bố kế hoạch trên nền tảng Truth Social, ông nói Mỹ sẽ “nỗ lực tối đa để đưa các con tàu và thủy thủ đoàn rời khỏi eo biển một cách an toàn”.

Không nêu chi tiết cụ thể, ông mô tả đây là hành động nhân đạo “thay mặt cho Mỹ, các quốc gia Trung Đông và đặc biệt là cả Iran”.

Tàu khu trục tên lửa dẫn đường lớp Arleigh Burke USS Frank E. Petersen Jr. (DDG 121) cùng tàu tiếp dầu hạm đội USNS Henry J. Kaiser (T-AO-187). Ảnh: Hải quân Mỹ.

“Tôi đã yêu cầu đại diện của mình thông báo rằng chúng tôi sẽ nỗ lực để đưa tàu và thủy thủ rời eo biển an toàn. Trong mọi trường hợp, họ nói rằng sẽ không quay trở lại cho đến khi khu vực đó an toàn cho hàng hải và mọi hoạt động khác”, ông Trump nói.

Ông cũng cảnh báo: “Nếu tiến trình nhân đạo này bị can thiệp theo bất cứ cách thức nào, thì đáng tiếc, sự can thiệp đó sẽ phải bị xử lý bằng vũ lực”.

Bài đăng của ông cũng đáng chú ý khi đề cập đến “những cuộc thảo luận rất tích cực giữa đại diện Mỹ và Iran… có thể dẫn đến điều gì đó rất tích cực cho tất cả”. Động thái này cho thấy sự thay đổi giọng điệu đầy bất ngờ, theo Guardian.

Ông Trump có tiền lệ đưa ra những thông điệp lạc quan đến bất ngờ trước giờ mở cửa thị trường toàn cầu.

Trước đó vào cuối tuần, ông phản ứng tiêu cực với đề xuất hòa bình 14 điểm mới nhất của Iran, cho rằng Tehran vẫn chưa “trả giá đủ lớn” cho sai lầm trong quá khứ.

Đài truyền hình nhà nước Israel Kan News tối 3/5 cho biết họ đã phỏng vấn Tổng thống Trump. Ông nói đã “nghiên cứu đề xuất mới của Iran và thấy không thể chấp nhận”.

Những phát biểu của ông Trump vào cuối tuần, trước khi công bố “Dự án Tự do”, mang giọng điệu đặc biệt cứng rắn.

Sau khi gửi thư chính thức tới Quốc hội khẳng định Mỹ không trong tình trạng chiến tranh, ông lại nói với người ủng hộ tại một khu dưỡng lão ở Florida rằng: “Các bạn biết đấy, chúng ta đang trong chiến tranh, vì tôi nghĩ các bạn cũng sẽ đồng ý chúng ta không thể để những kẻ điên rồ sở hữu vũ khí hạt nhân”.

Phát ngôn này làm gia tăng suy đoán về khả năng Mỹ tiến hành thêm vòng tấn công khác nhằm buộc Iran nhượng bộ.

Báo chí Israel dẫn lời quan chức quân sự cấp cao cho biết họ đang chuẩn bị cho khả năng Mỹ tấn công Iran, cũng như kịch bản Tehran đáp trả Israel.

Một sĩ quan cấp cao Israel trong buổi họp báo hôm 1/5 cho biết bất cứ thỏa thuận hòa bình nào không bao gồm việc Iran chấm dứt làm giàu uranium và từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu cao đều bị coi là thất bại.

Hãng tin Fars của Iran dẫn lời một quan chức cấp cao cho rằng khả năng quay trở lại xung đột toàn diện là “có thể xảy ra”, chỉ vài tuần sau khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn.

Những nỗ lực của Pakistan nhằm nối lại đàm phán hòa bình tại Islamabad, sau khi vòng đầu tiên kết thúc không đạt thỏa thuận, đến nay vẫn thất bại do mỗi bên đều đưa ra điều kiện tiên quyết mà bên kia không chấp nhận.