 |
Iran đang bước vào một trong những giai đoạn nhạy cảm nhất kể từ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, khi làn sóng biểu tình lan rộng trong nước giao thoa với nguy cơ đối đầu quân sự từ bên ngoài.
Trước sức ép ngày càng gia tăng từ Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump và sự bất mãn kinh tế - xã hội âm ỉ kéo dài, chính quyền Tehran rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: trấn áp mạnh tay để giữ ổn định, hay nhượng bộ từng phần để tránh thổi bùng khủng hoảng.
Giới phân tích nhận định, việc kiểm soát các cuộc biểu tình hiện nay đã vượt khỏi khuôn khổ an ninh thông thường, trở thành vấn đề “sống còn” đối với Iran, ngay cả khi điều đó có thể tạo cớ cho sự can thiệp từ Mỹ.
Vòng lặp khủng hoảng
Trong vài năm trở lại đây, Iran liên tục chứng kiến các đợt biểu tình bùng phát rồi lắng xuống, chủ yếu bắt nguồn từ những vấn đề tăng trưởng kinh tế yếu kém và tác động nặng nề của các lệnh trừng phạt quốc tế.
Đợt bất ổn lần này, được xem là lớn nhất trong nhiều năm, bùng nổ khi đồng rial lao dốc mạnh, lạm phát leo thang và đời sống người dân ngày càng khó khăn.
Giới giáo sĩ cầm quyền Iran vốn có kinh nghiệm vượt qua những làn sóng phản kháng quy mô lớn, từ phong trào “Cách mạng Xanh” năm 2009 đến các cuộc biểu tình liên quan vấn đề xã hội những năm gần đây. Lần này, Tehran vẫn sử dụng phương thức quen thuộc: siết chặt an ninh.
Tuy nhiên, bối cảnh hiện tại khiến mọi tính toán trở nên phức tạp hơn. Các lệnh trừng phạt của phương Tây đã làm suy kiệt tầng lớp trung lưu - nhóm từng đóng vai trò vùng đệm ổn định xã hội. Khi tầng lớp này bị bào mòn, bất mãn lan rộng và khó kiểm soát hơn, nguy cơ biểu tình chuyển hóa thành khủng hoảng chính trị toàn diện cũng tăng theo.
Không chỉ chịu áp lực từ trong nước, Iran còn đối mặt với những biến động bất lợi về địa chính trị. Theo đánh giá của các chuyên gia được CNN dẫn lời, nhiều đòn bẩy chiến lược mà Tehran từng dựa vào đang dần mất hiệu lực.
Các lực lượng ủy nhiệm then chốt của Iran tại khu vực, như Hamas và Hezbollah, đã bị tổn thất đáng kể sau các chiến dịch quân sự của Israel. Cuộc không kích của Mỹ vài tháng trước, theo nhiều nguồn phân tích, cũng gây thiệt hại nghiêm trọng cho chương trình hạt nhân Iran, làm suy giảm khả năng răn đe của Tehran.
 |
| Những người đưa tang khiêng thi thể trong lễ tang của chỉ huy cấp cao Hamas - Raed Saed và các phụ tá của ông - những người đã thiệt mạng trong một cuộc tấn công của Israel một ngày trước đó, tại thành phố Gaza, ngày 14/12. Ảnh: Reuters. |
Đáng chú ý hơn, việc Tổng thống Syria Bashar al-Assad bị lật đổ vào tháng 12/2024 đã khiến Iran mất đi một đồng minh chiến lược quan trọng, qua đó thu hẹp đáng kể chiều sâu ảnh hưởng của nước này tại Trung Đông. Sự thay đổi cán cân khu vực khiến Tehran cảm nhận rõ hơn nguy cơ bị cô lập và dễ tổn thương trước sức ép từ bên ngoài, theo CNA.
Mềm mỏng và cứng rắn
Trước áp lực ngày càng lớn, chính quyền Iran triển khai chiến lược “hai mũi nhọn”: duy trì kiểm soát an ninh, đồng thời tìm cách xoa dịu phần nào bất mãn xã hội.
Tehran đã công khai thừa nhận những khó khăn kinh tế mà người dân đang phải đối mặt và đưa ra một số biện pháp hỗ trợ trước mắt. Theo Arab News, chính phủ Iran quyết định trợ cấp khoảng 7 USD mỗi tháng cho mỗi người dân - một con số khiêm tốn, nhưng mang ý nghĩa chính trị trong nỗ lực trấn an dư luận.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng kêu gọi người dân đoàn kết, tham gia các cuộc tuần hành ủng hộ chính phủ và cảnh báo về nguy cơ hỗn loạn nếu trật tự xã hội bị phá vỡ.
Trong một phát biểu được truyền thông trong nước đăng tải, ông nhấn mạnh rằng nhà nước có trách nhiệm lắng nghe và giải quyết những lo ngại chính đáng của người dân, nhưng không thể để một nhóm người “kéo cả xã hội vào hỗn loạn”.
Thông điệp này cho thấy chính quyền Iran đang cố gắng cân bằng giữa việc thể hiện thiện chí cải cách hạn chế và duy trì quyền kiểm soát tuyệt đối đối với không gian chính trị.
 |
| Các điểm nóng biểu tình tại Iran. Ảnh: Guardian. |
Tuy nhiên, mũi giáo thứ ba trong việc giải quyết vấn đề sống còn hiện nay đó là đối ngoại. Dù đang nỗ lực xoa dịu tình hình nội tại, Tehran vẫn giữ thái độ kiên định trong các vấn đề đối ngoại. Các quan chức cấp cao Iran khẳng định sẽ không ngồi yên và sẵn sàng có biện pháp đáp trả tương xứng nếu phía Mỹ có bất kỳ động thái can thiệp quân sự nào.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf tuyên bố rõ ràng rằng trong trường hợp Iran bị tấn công, không chỉ Israel mà toàn bộ căn cứ và tàu chiến của Mỹ trong khu vực sẽ trở thành mục tiêu hợp pháp.
Căng thẳng cũng được đẩy lên trên mặt trận truyền thông và không gian mạng. Trang cá nhân của Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei vừa chia sẻ một bức tranh biếm họa về ông Trump, gửi gắm thông điệp đầy bản lĩnh và không ngại đối đầu.
Những hình ảnh này vừa nhằm củng cố tinh thần ủng hộ trong nước, vừa phát đi tín hiệu rằng Iran sẽ không dễ dàng khuất phục trước sức ép bên ngoài.
Can thiệp quân sự không phải “liều thuốc vạn năng”
Dù các tuyên bố cứng rắn từ Washington và Tehran liên tục xuất hiện, nhiều chuyên gia cho rằng khả năng Mỹ đạt được mục tiêu chiến lược thông qua can thiệp quân sự là không rõ ràng.
Theo các nhà phân tích, bộ máy an ninh của Iran hiện vẫn duy trì được sự gắn kết tương đối trong giới tinh hoa hay lực lượng vũ trang.
 |
| Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf từng tuyên bố cứng rắn về hành động đáp trả Mỹ và Israel nếu Washington can thiệp. Ảnh: Reuters. |
Giữa lúc căng thẳng leo thang, Tổng thống Donald Trump cho biết Iran đã chủ động liên hệ đề nghị đàm phán. Theo ông Trump, các nhà lãnh đạo Tehran đang tìm kiếm đối thoại sau thời gian dài chịu sức ép từ Mỹ.
Theo Reuters, ông Trump dự kiến sẽ họp với các cố vấn vào ngày 13/1 để bàn thảo các phương án đối với Iran. Trong khi đó, Wall Street Journal cho biết Washington đang cân nhắc nhiều kịch bản khác nhau, từ hành động quân sự, tác chiến mạng bí mật, siết chặt trừng phạt cho đến hỗ trợ các lực lượng đối lập với chính quyền Tehran.
Đối với Iran, lựa chọn nào cũng tiềm ẩn rủi ro. Nhượng bộ quá mức có thể làm suy yếu tính chính danh, trong khi đối đầu trực diện với Mỹ có nguy cơ đẩy đất nước vào một cuộc khủng hoảng toàn diện.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
