Iran tìm ra 'vũ khí' mới sau khủng hoảng Hormuz

Tehran đã chứng minh rằng họ có khả năng phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất đối với thị trường dầu mỏ thế giới, chỉ với số lượng tên lửa và thiết bị bay không người lái tương đối hạn chế.

Theo nhiều chuyên gia trao đổi với CNN, điều này đồng nghĩa ảnh hưởng của Iran đối với eo biển Hormuz có thể kéo dài rất lâu, ngay cả khi cuộc xung đột kết thúc và Tehran đạt được thỏa thuận với Washington.

Những đợt tấn công gần đây giữa Mỹ và Iran cho thấy một thỏa thuận vẫn còn khá xa vời. Tuy nhiên, ngay cả khi đạt được, các chuyên gia cho rằng khó có thể khiến Iran từ bỏ "vũ khí năng lượng" mới mà nước này đang nắm giữ.

Điều đó sẽ có tác động đáng kể đến nền kinh tế toàn cầu, vốn đang chao đảo vì cú sốc năng lượng chưa từng có.

Các tàu thuyền trên eo biển Hormuz gần bãi biển Bandar Abbas, Iran. Ảnh: Amirhosein Khorgooi/ ISNA/ Wana News Agency/ Reuters.

Các quốc gia có thể tìm cách đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào Hormuz và Trung Đông, nhưng điều đó sẽ đi kèm với cái giá nhất định.

Không chỉ dầu khí, những mặt hàng khác như phân bón, nhiên liệu hàng không, khí heli hay nhôm cũng chịu ảnh hưởng bởi bất ổn kéo dài tại khu vực này.

"Iran đã chứng minh rằng họ có khả năng đóng eo biển Hormuz và duy trì tình trạng đó, ngay cả khi phải hứng chịu các đợt không kích dữ dội từ Mỹ và Israel", Gregory Brew, nhà phân tích cấp cao tại công ty tư vấn rủi ro chính trị Eurasia Group, nhận định.

Ông cho rằng đây là lợi thế mà không ai có thể tước khỏi Iran. "Đó chính là ‘phương án hạt nhân’ mới của họ", ông nói.

Phí qua eo biển Hormuz?

Một số chuyên gia cho rằng nếu eo biển Hormuz mở cửa, dù bị Iran kiểm soát một phần, sẽ ít gây tổn hại cho kinh tế thế giới hơn nhiều so với việc tuyến đường này bị đóng hoàn toàn.

Hồi tháng 4, công ty phân tích thương mại Kpler đã công bố nghiên cứu về khả năng Iran và Oman cùng quản lý eo biển. Một số học giả Anh cũng lập luận theo hướng tương tự. Điều đó cho thấy ý tưởng này đang dần được thảo luận nghiêm túc.

Về phía Iran, nước này đang từng bước hợp thức hóa quyền kiểm soát đối với eo biển, bất chấp sự phản đối của Mỹ.

Tháng trước, Tehran thành lập Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) để giám sát quy trình mới đối với các tàu thuyền qua lại. Hoạt động này bao gồm việc kiểm tra của chính quyền Iran và trong một số trường hợp phải trả phí.

Đáp lại, Mỹ đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với PGSA, đồng thời cấm các hãng vận tải ký thỏa thuận với Tehran nhằm đảm bảo an toàn khi đi qua eo biển.

Nhà Trắng cũng cảnh báo sẽ áp dụng các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với công ty trả phí cho Iran.

Dù vậy, một số công ty vận tải biển và kinh doanh dầu mỏ được cho đã đạt được thỏa thuận với Iran để đưa dầu trở lại thị trường thế giới trong bối cảnh lượng dự trữ giảm nhanh.

"Điều quan trọng là các dòng chảy dầu mỏ qua eo biển Hormuz phải được khôi phục với khối lượng lớn. Khi đó, cú sốc năng lượng sẽ dần được xoa dịu", Alan Gelder, phó chủ tịch cấp cao phụ trách thị trường dầu mỏ, hóa chất và lọc hóa dầu tại Wood Mackenzie, nói.

Ngược lại, nếu eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa đến cuối năm nay, giá dầu Brent có thể tiến sát mốc 200 USD/thùng.

Peter Martin, trưởng bộ phận kinh tế của Wood Mackenzie, cảnh báo điều đó có thể biến cú sốc năng lượng hiện nay thành “cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu”.

Hình ảnh từ thiết bị bay không người lái cho thấy các tàu thuyền tại eo biển Hormuz, nhìn từ Musandam, Oman vào ngày 1/6. Ảnh: Reuters.

Rủi ro

Theo Gelder, việc thu phí qua eo biển Hormuz sẽ ít tốn kém hơn, ít nhất là đối với giá dầu, nếu điều đó đồng nghĩa số lượng tàu chở dầu đi qua eo biển trở lại mức trước xung đột, khoảng 140 tàu/ngày.

Ông ước tính nếu Iran thu 2 triệu USD phí quá cảnh đối với mỗi tàu chở dầu, giá dầu trên thị trường tăng thêm khoảng 1 USD cho mỗi thùng.

Tuy nhiên, ông cũng đặt câu hỏi Tehran sẽ quản lý hậu cần như thế nào để giám sát 140 tàu chở dầu đi qua mỗi ngày.

Trong khi đó, công ty tư vấn năng lượng Rystad Energy cho rằng mức tăng 1-2 USD/thùng là ước tính lạc quan.

"Chúng ta đang nói đến một khoản phí chênh lệch rủi ro địa chính trị từ 10-20 USD/thùng”, Jorge Leon, người đứng đầu bộ phận phân tích địa chính trị của Rystad, cho hay.

Ông cho rằng Iran sẽ tiếp tục duy trì mức độ ảnh hưởng nhất định đối với eo biển Hormuz trong tương lai, đồng nghĩa nguy cơ gián đoạn nguồn cung vẫn luôn hiện hữu.

"Chúng ta sẽ không quay lại mức giá dầu 60 USD/thùng như đầu năm nay”, ông nói. “Ngay cả đến năm 2027 cũng không”.

Dù Iran có thiết lập cơ chế kiểm soát Hormuz một cách bài bản hay không, nghi ngờ về mức độ an toàn của tuyến hàng hải này vẫn sẽ tồn tại, theo CNN.

Trên thực tế, các quốc gia xuất khẩu dầu lớn ở vùng Vịnh đã bắt đầu tìm kiếm tuyến đường thay thế.

Một công nhân kiểm tra bể chứa tại mỏ dầu Nahr Bin Umar, phía bắc Basra, Iraq vào năm 2022. Ảnh: Reuters.

Saudi Arabia hiện chuyển một phần dầu xuất khẩu qua đường ống Đông - Tây. Trong khi đó, UAE sử dụng đường ống Habshan - Fujairah và đang xây dựng thêm đường ống thứ hai để tránh đi qua eo biển.

Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng có lựa chọn tương tự.

Kuwait, Qatar hay Bahrain sẽ phải vận chuyển qua lãnh thổ Saudi Arabia hoặc Iraq nếu muốn tránh eo biển.

Theo Gelder, việc xây dựng các đường ống mới đồng nghĩa với “những dự án hạ tầng lớn, xuyên biên giới rất tốn kém, phức tạp và mất nhiều năm để hoàn thành”.

Đối với Qatar - quốc gia cung cấp khoảng 20% LNG toàn cầu - bài toán còn khó khăn hơn. Ngoài hệ thống đường ống, nước này còn phải đầu tư các cơ sở hóa lỏng để chuyển đổi khí đốt trong đường ống thành LNG ra thị trường quốc tế.

Ngay cả khi các tuyến thay thế được xây dựng, chúng cũng không hoàn toàn an toàn. Gregory Brew cảnh báo những đường ống này vẫn có thể “nằm trong tầm bắn của tên lửa và thiết bị bay không người lái”.

Điều đó khiến "vũ khí năng lượng" mới của Iran trở nên đáng gờm hơn bao giờ hết.

"Nền kinh tế thế giới sẽ phải chấp nhận thực tế này”, Gregory Brew kết luận. “Cuối cùng, an ninh của eo biển Hormuz và Vịnh Ba Tư sẽ phụ thuộc rất nhiều vào quyết định mà Iran đưa ra".