Nhiều người thành đạt trong xã hội, như người sáng lập Starbucks Howard Schultz, cũng phải vật lộn với hội chứng kẻ mạo danh. Ảnh: Julia Nikhinson/Reuters.

Bạn sẽ hạnh phúc nhất khi sống là chính mình và chấp nhận con người thật của mình như nó vốn là. Nhưng có một rào cản trong tâm trí ngăn bạn làm như vậy. Trong tâm lý học gọi đó là "hội chứng kẻ mạo danh" (impostor syndrome). Người mắc hội chứng này thường cho rằng mình bất tài và vô giá trị, kể cả khi đạt thành công họ cũng nghĩ là do may mắn chứ không phải nhờ năng lực hay làm việc chăm chỉ. Họ nghĩ rằng mình là kẻ giả mạo và luôn lo lắng danh tính thật của mình sẽ bị tiết lộ.

Nổi tiếng từ bé nhưng Natalie Portman khó chấp nhận việc mình đậu Đại học Harvard theo đúng bản chất của nó. Cô ấy luôn tin rằng trường Harvard nhận mình không phải nhờ bản thân học hành xuất sắc mà vì mình là một diễn viên nổi tiếng. Vì vậy cô luôn thận trọng và thủ thế để không bộc lộ những khuyết điểm của mình. Thời gian học tại Harvard, gặp những môn khó nhằn, dù không hiểu bài cô cũng không dám hé miệng hỏi ai. Người ngoài nhìn vào chỉ nghĩ cô là một học sinh chăm chỉ và độc lập. Nhưng bên trong, nỗi lo lắng khôn nguôi do hội chứng kẻ mạo danh khiến cô vô cùng cô đơn và khổ sở. Điều này cũng dẫn đến chứng mất ngủ và trầm cảm.

Hội chứng kẻ mạo danh có mô típ hành vi rõ ràng. Thứ nhất là sự mẫn cán quá mức. Họ luôn đi làm sớm nhất và tan ca muộn nhất. Họ không thể thư giãn kể cả vào dịp cuối tuần hay ngày lễ, cứ liên tục kiểm tra email và làm việc. Họ cũng có xu hướng cầu toàn và không chấp nhận sự bừa bộn dù là nhỏ nhất.

Thứ hai, họ không nhờ vả ai. Dù gặp khó khăn, họ vẫn chịu đựng một mình vì sợ rằng khuyết điểm của mình sẽ bị phơi bày khi nhờ ai đó giúp. Con người ta thường học hỏi và phát triển thông qua quá trình trao đổi ý kiến và nhận phản hồi. Tuy nhiên, những người mắc hội chứng kẻ mạo danh dễ tụt lại phía sau vì họ không có nhiều cơ hội như vậy trong cuộc sống.

Một nghiên cứu lấy đối tượng là sinh viên chuyên Toán tại các trường đại học Mỹ cho thấy sinh viên da đen có khả năng bỏ học cao hơn sinh viên thuộc các chủng tộc khác. Trong khi rõ ràng thời điểm nhập học, trình độ của các nhóm đều tương đương nhau. Để tìm hiểu nguyên nhân, người ta cho phân tích phong cách học tập theo chủng tộc. Nghiên cứu nhận thấy hầu hết người da trắng và người châu Á thường tụ tập học nhóm, và nhờ giúp đỡ khi họ không biết hoặc không rõ về điều gì đó. Ngược lại, người da đen thường học một mình trong ký túc xá sau giờ học và chẳng mấy khi đặt câu hỏi trong giờ học.

Các nhà giáo dục học và tâm lý học chỉ ra rằng "bẫy định kiến" chính là nguyên nhân gây ra hiện tượng này. Do định kiến "người da đen không giỏi Toán", học sinh da đen cảm thấy áp lực và lo lắng phải thể hiện tốt hơn, nhưng chính những hành vi xuất phát từ tâm lý này lại cản trở sự tiến bộ của họ.

Nhiều người thành đạt trong xã hội, như người sáng lập Starbucks Howard Schultz, cũng phải vật lộn với hội chứng kẻ mạo danh. Ở đây có sự ảnh hưởng không nhỏ từ hoàn cảnh gia đình. Một người phải lớn lên trong sự kỳ vọng đặc biệt từ người khác, thường gặp lo lắng về việc đáp ứng lại kỳ vọng ấy. Nữ diễn viên Emilia Clarke bắt đầu nổi tiếng với vai diễn Mẹ Rồng trong phim "Trò chơi vương quyền" (Game of Thrones). Nhưng khi nhận được nhiều sự quan tâm và yêu thương từ mọi người, cô lại mắc chứng lo âu. Đến một ngày nọ, khi đang tập thể dục, cô đột nhiên bất tỉnh. Lý do vì cô bị áp lực tâm lý nặng nề với suy nghĩ ‘Tôi đâu xứng đáng được mọi người yêu thương như vậy. Sau này, làm sao tôi có thể đáp ứng đúng sự mong đợi của mọi người?’ Đối với người mắc hội chứng kẻ mạo danh, viễn cảnh thành công cũng có thể đi kèm với nỗi sợ hãi.