Có những người luôn khiến chúng ta bất an mỗi khi gặp mặt. Lúc vui thì rất thoải mái, nhưng những ngày buồn bực, họ chấp nhặt chúng ta từng câu từng chữ, và rất dễ bị kích động.

“Thì tại đang khó ở trong người mà!”

Họ hợp lý hóa hành động của bản thân như thể đó là chuyện hết sức bình thường.

Không có cảm xúc nào là xấu cả. Mọi cảm xúc đều đáng được nâng niu. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chúng ta phải chấp nhận mọi hành vi của người khác. Nếu một chiếc xe khác bất ngờ cắt đầu xe bạn, bạn không thể nói rằng bạn phải phục thù vì họ làm bạn giật mình. Khi học sinh không nghe lời, bạn không thể vì giận mà phạt chúng. Tôi không nói bạn phải đè nén cảm xúc. Điều tôi muốn nói là bạn phải xử lý thích đáng các cảm xúc, chứ phản ứng theo cách gây gỗ rốt cục chỉ khiến bạn ngày càng rời xa lối sống mà bạn hướng đến.

Vậy làm sao để quản lý cảm xúc của mình tốt hơn? Mỗi người đều có một điểm nhạy cảm, tùy thuộc vào ‘mô hình cảm xúc’ của mình. Bước đầu tiên để làm chủ cảm xúc của bạn là hiểu được mô hình cảm xúc của mình.

K đã làm việc cho một công ty quảng cáo được năm năm. Trong một cuộc họp gần đây, K đã trình bày một ý tưởng dự án đầy tham vọng mà nhóm của anh đã dày công nghiên cứu, và phản ứng của khách hàng như dội một gáo nước lạnh vào mặt.

“Đề án này nghe như được thực hiện bởi sinh viên năm 4.”

K nghe mà nản chí. Năm năm làm việc cần mẫn để rồi nghe một lời nhận xét như vậy, cậu bất chợt tự nhủ, lẽ nào mình sinh ra không phải là để làm trong ngành quảng cáo. Sau cuộc họp đó, cậu cảm thấy chán nản và không còn động lực để làm việc nữa. Cậu lo lắng khi không biết sắp tới phải làm gì, và phải bắt đầu lại từ đâu.

Kích thích bên ngoài: Khách hàng nói, “Đề án này nghe như được thực hiện bởi sinh viên năm 4.”

Suy nghĩ: ‘Tôi bất tài’.

Cảm xúc: Tuyệt vọng, nản chí, lo lắng...

Cảm giác của cơ thể: Mất năng lượng, nặng nề.

Hành động thôi thúc: Muốn nghỉ việc.

Khi phân tích những phản ứng mà chúng ta trải qua hàng ngày và chia thành các mục như kích thích bên ngoài, suy nghĩ, cảm xúc, cảm giác của cơ thể và hành động thôi thúc, chúng ta có thể hiểu được cách thức hình thành và phát triển của một sự kiện nào đó về mặt cảm xúc.

‘Kích thích bên ngoài’ là một sự kiện gây ra phản ứng cảm xúc ở chúng ta. Trong trường hợp của K, đó là những gì khách hàng đã nói.

‘Suy nghĩ’ là những ý nghĩ tự động xuất hiện trong đầu chúng ta khi có kích thích bên ngoài. Ở giai đoạn này, việc diễn giải hoặc đánh giá các kích thích thường diễn ra nhanh chóng. Ở đây, cách diễn giải của K đang dẫn đến sự tự nghi ngờ và phủ nhận bản thân.

Suy nghĩ sẽ dẫn đến cảm xúc. K cảm thấy tiêu cực khi nghi ngờ khả năng của mình. ‘Cảm xúc’ là những tín hiệu mà cơ thể dùng để báo cho chúng ta biết điều gì đã xảy ra.

Khi căng thẳng về mặt cảm xúc trở nên nghiêm trọng, chúng ta sẽ trải qua những ‘phản ứng vật lý’ của cơ thể như khó tiêu, cứng cơ và nặng đầu.

Cuối cùng, thông qua suy nghĩ, cảm xúc và phản ứng của cơ thể, chúng ta cảm thấy ‘một sự thôi thúc phải thực hiện một hành động nào đó’. K bị thôi thúc mạnh mẽ bởi mong muốn bỏ việc vì cảm thấy bất lực với suy nghĩ rằng mình không phù hợp với nghề quảng cáo. Sự thôi thúc này lặp đi lặp lại đủ nhiều có thể dẫn đến hành động, và về lâu dài, nó có thể hình thành thói quen né tránh hoặc bất lực mỗi khi đối mặt với một số tình huống nhất định.

Từ kích thích bên ngoài, suy nghĩ, cảm xúc, cảm giác vật lý cho đến hành động đều diễn ra bên trong chúng ta gần như ngay lập tức.

K tâm sự với các thành viên trong nhóm về cảm giác thất vọng và lo lắng của mình. Nhưng rồi một đồng nghiệp mà cậu nghĩ cũng đang tuyệt vọng như cậu đã nói:

“Tôi nghĩ hình ảnh mà khách hàng hình dung khác với hình ảnh mà chúng ta hình dung.”

Và anh ấy bắt tay ngay vào quá trình chỉnh sửa.

Như vậy, tuy cùng một sự kiện nhưng tùy mỗi người mà cách diễn giải sẽ khác nhau, từ đó cảm xúc và phản ứng cũng khác nhau.

Cuộc họp đáng lẽ sẽ hiệu quả hơn nếu diễn ra theo cách như thế này. Thay vì bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời, K có thể yêu cầu khách hàng phản hồi cụ thể và mang tính xây dựng hơn, chẳng hạn “Anh có thể giải thích rõ hơn một chút không?” Theo cách này, năng lượng bị lãng phí trong đầm lầy của cảm xúc tiêu cực có thể được sử dụng cho công tác điều chỉnh.

Khi cảm thấy tiêu cực, bạn cần kiểm tra ‘những suy nghĩ ẩn sau chúng’ để tránh bị cuốn theo những cảm xúc ấy. Cách nghĩ không đúng sự thật khiến chúng ta cảm thấy tiêu cực về bản thân và người khác được gọi là bóp méo nhận thức. Bóp méo nhận thức xảy ra trong vô thức, vì vậy phải truy đến ngọn ngành để không bị cuốn vào chúng.