Điều gì giúp Iran vẫn chiến đấu tốt dù mất lãnh đạo?

Ngoại trưởng Abbas Araghchi tuyên bố Tehran đã dành hai thập niên nghiên cứu các cuộc chiến của Mỹ để xây dựng một hệ thống chiến đấu ngay cả khi thủ đô Tehran bị ném bom. Bình luận này không chỉ mô tả khả năng chống chịu trước xung đột, mà còn phác thảo logic của học thuyết phòng thủ Iran.

Cốt lõi của học thuyết được gọi là “phòng thủ khảm phi tập trung”. Trọng tâm này xây dựng trên giả định rằng trong mọi cuộc chiến với Mỹ hoặc Israel, Iran có thể mất các chỉ huy cấp cao, cơ sở thiết yếu, mạng lưới liên lạc và thậm chí cả quyền kiểm soát tập trung, song nước này vẫn phải duy trì khả năng chiến đấu.

Do đó, Iran không đơn thuần ưu tiên bảo vệ thủ đô hay giới lãnh đạo cấp cao. Họ chú tâm bảo toàn khả năng ra quyết định, duy trì hoạt động của các đơn vị chiến đấu và ngăn xung đột kết thúc chỉ bằng một đòn giáng duy nhất. Theo nghĩa đó, quân đội Iran được xây dựng cho cuộc chiến dài hơi.

Phòng thủ khảm là gì?

“Phòng thủ khảm” (mosaic defense) là khái niệm quân sự do Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phát triển. Từ “khảm” xuất phát từ hình ảnh mosaic - những mảnh ghép nhỏ hợp lại thành một bức tranh lớn. Chữ “khảm” ở đây giống như trong “khảm trai”, tức ghép nhiều mảnh nhỏ thành một bức tranh lớn.

Trong quân sự, nó chỉ mô hình phòng thủ gồm nhiều đơn vị nhỏ, phân tán và bán độc lập, mỗi đơn vị có thể tiếp tục chiến đấu ngay cả khi hệ thống chỉ huy trung tâm hoặc các đơn vị khác bị phá hủy.

Nói cách khác, thay vì tổ chức lực lượng theo một chuỗi chỉ huy tập trung dễ bị đánh gục bằng một đòn chính xác, Iran xây dựng mạng lưới nhiều “mảnh ghép” tác chiến trải rộng trên toàn lãnh thổ và khu vực.

Nếu một phần bị tê liệt, các phần còn lại vẫn hoạt động, khiến đối phương khó giành chiến thắng nhanh chóng. Cấu trúc này khiến đối phương khó đánh sập toàn bộ hệ thống chỉ bằng một đòn quyết định.

Nhân vật nổi bật gắn liền với lối tư duy này là Hassan Abbasi, chiến lược gia theo đường lối cứng rắn, một trong những nhà lý luận chủ chốt của IRGC về xung đột bất đối xứng và kéo dài. Ông không chỉ đóng góp những ý tưởng quân sự và kết nối các khái niệm chiến lược vào ý thức hệ Iran.

Trong khi đó, cựu lãnh đạo IRGC Mohammad Ali Jafari biến phần lớn tư duy thành hành động. Ông củng cố sâu sắc các khái niệm như phòng thủ phi tập trung, chỉ huy địa phương, phản ứng bất quy tắc và khả năng phục hồi phân tán vào trong cấu trúc của IRGC.

IRGC, lực lượng Basji, các đơn vị quân đội chính quy, lực lượng tên lửa, lực lượng hải quân và các cấu trúc chỉ huy cấp địa phương sẽ phân tán.

Nếu một bộ phận bị đánh trúng, những bộ phận còn lại tiếp tục hoạt động. Nếu cấp lãnh đạo bị tiêu diệt, chuỗi hệ thống không sụp đổ. Nếu liên lạc bị gián đoạn, các đơn vị địa phương vẫn có quyền hạn và khả năng tác chiến.

Do đó, quyền tự quyết cấp địa phương là trọng tâm của học thuyết này.

Học thuyết này có 2 mục đích chính. Đầu tiên, hệ thống chỉ huy của Iran khó bị phá vỡ bằng vũ lực. Thứ hai, đối phương không thể đến và đi chớp nhoáng, khi Iran biến thành một chiến trường nhiều tầng gồm phòng thủ chính quy, chiến tranh bất quy tắc, huy động lực lượng địa phương và chiến tranh tiêu hao kéo dài.

Do đó, tư duy quân sự Iran không coi chiến tranh là cuộc đấu sức mạnh hỏa lực, mà là cuộc đua về sức chịu đựng.

Iran xây dựng học thuyết quân sự có tên "phòng thủ khảm". Ảnh: WANA.

Tại sao Iran áp dụng mô hình này?

Iran chuyển hướng sang “phòng thủ khảm” sau những biến động chính trị ở Afghanistan năm 2001 và Iraq năm 2003. Tehran đã chứng kiến một nhà nước tập trung quyền lực bị áp đảo ra sao trước sức mạnh quân sự của Mỹ.

Do đó, học thuyết của Iran cho rằng mọi đối phương đều sở hữu công nghệ quân sự, sức mạnh không quân và khả năng tình báo vượt trội. Giải pháp không phải là đối đầu ngang sức, mà là phá vỡ ưu thế của đối phương, kéo dài xung đột và tăng chi phí duy trì giao tranh.

Trên thực tế, học thuyết này phân công các vai trò khác nhau cho các thể chế khác nhau.

Quân đội chính quy, hay Artesh, hứng chịu đòn tấn công đầu tiên. Các đơn vị thiết giáp, cơ giới và bộ binh của quân đội chính quy là tuyến phòng thủ ban đầu, có nhiệm vụ làm chậm bước tiến của địch và ổn định mặt trận. Các đơn vị phòng không - bằng cách ngụy trang, đánh lừa và phân tán - làm suy yếu tối đa ưu thế trên không của đối phương.

IRGC và lực lượng Basij đóng vai trò lớn trong giai đoạn tiếp theo của xung đột. Họ sẽ chuyển biến thành cuộc chiến tiêu hao, thông qua phục kích, kháng cự, phá vỡ tuyến tiếp tế và hoạt động linh hoạt trên nhiều địa hình như trung tâm đô thị, vùng núi và vùng hẻo lánh.

Lực lượng Basij đặc biệt quan trọng lúc này. Sau năm 2007, các đơn vị sáp nhập vào hệ thống chỉ huy cấp tỉnh trải rộng khắp 31 tỉnh của Iran, trao cho chỉ huy địa phương phạm vi hoạt động rộng hơn tùy thuộc vào địa lý và điều kiện chiến trường.

Lực lượng hải quân chặn đối phương tiếp cận Vịnh Ba Tư và xung quanh eo biển Hormuz. Lực lượng này đe dọa khả năng di chuyển tự do, dùng tàu tấn công tốc độ cao, thủy lôi, tên lửa chống hạm và gián đoạn vận chuyển tại một trong những hành lang năng lượng nhạy cảm nhất thế giới.

Lực lượng tên lửa, đặc biệt là lực lượng do IRGC kiểm soát, vừa răn đe vừa tấn công sâu vào lãnh thổ đối phương, gây tổn thất cho cơ sở hạ tầng và mục tiêu quân sự.

Tiếp theo là mạng lưới nhóm vũ trang đồng minh và đối tác khắp Trung Đông, mở rộng chiến trường và đảm bảo mọi cuộc chiến với Iran không chỉ giới hạn trong lãnh thổ Iran.

Tại sao thời gian là vũ khí?

Một yếu tố quan trọng trong học thuyết này là kinh tế.

Ví dụ, chi phí sản xuất một máy bay không người lái Shahed khoảng hàng chục nghìn USD, song chi phí đánh chặn vũ khí này cao hơn rất nhiều bởi cần tới tên lửa đánh chặn và các hệ thống phòng thủ tích hợp.

Sự bất đối xứng biến thời gian thành một vũ khí chiến lược. Một bên sản xuất vũ khí giá rẻ với số lượng lớn sẽ buộc đối phương phải chi nhiều hơn cho phòng thủ, nên việc kéo dài xung đột trở thành gánh nặng chi phí. Iran không cần giành ưu thế tức thời trên chiến trường, mà khiến đối phương phải trả cái giá ngày càng đắt nếu leo thang quân sự liên tục.

Biểu ngữ vẽ Lãnh tụ tối cao mới của Iran, Mojtaba Khamenei, cùng 2 cố Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei và Ayatollah Ruhollah Khomeini tại Tehran hôm 10/3. Ảnh: WANA.

“Người kế nhiệm thứ tư” là ai?

Trước khi bị ám sát, Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei được cho là đã chỉ thị các quan chức cấp cao Iran đảm bảo có nhiều người kế nhiệm cho mỗi chức vụ quân sự và dân sự quan trọng. Có nhiều đồn đoán mỗi vị trí cấp cao có tới 4 ứng viên.

Iran xây dựng các tầng lớp kế nhiệm trọng toàn bộ hệ thống để nếu một nhà lãnh đạo bị ám sát, mất tích hay cô lập sẽ không dẫn tới tê liệt toàn bộ. Ngay cả khi người thay thế đầu tiên không thể nắm quyền, người thứ hai, thứ ba hoặc thứ tư đã sẵn sàng. Đồng thời, một nhóm nhỏ thân cận được cho là có quyền quyết định nếu không thể liên lạc với ban lãnh đạo cấp cao.

Tư duy này phản ánh cùng một logic với “phòng thủ khảm”: Không cho phép hệ thống phụ thuộc vào bất kỳ nút đơn lẻ nào, đảm bảo nhà nước vẫn hoạt động ngay cả sau cú sốc nghiêm trọng.

Học thuyết này quan trọng thế nào ở thời điểm hiện tại?

Mỹ và Israel từ lâu dựa vào các học thuyết về tiến công chớp nhoáng, nhắm mục tiêu chính xác và loại bỏ lãnh đạo cấp cao. Việc phá hủy các trung tâm chỉ huy, điểm liên lạc và nhân vật cấp cao được kỳ vọng sẽ sụp đổ hệ thống, hoặc ít nhất là tê liệt chiến lược.

Học thuyết của Iran chống lại chính lối tư duy này. Trong mọi cuộc chiến, cấp chỉ huy Iran có thể thiệt mạng, thông tin liên lạc bị gián đoạn, cơ sở hạ tầng bị tấn công và chính quyền trung ương bị quá tải. Tuy nhiên, nhà nước, lực lượng vũ trang và hệ thống an ninh rộng lớn vẫn hoạt động.

Do đó, “phòng thủ khảm” không đơn thuần là chiến thuật quân sự mà phản ánh lý thuyết về sự sinh tồn. Học thuyết thừa nhận kẻ thù có thể thống trị bầu trời, tấn công trước và ra đòn mạnh, nhưng cuộc chiến có thể kéo dài, gây tổn thất đủ lớn để phá sản mọi nỗ lực tìm kiếm chiến thắng nhanh chóng từ đối phương.

“Người kế nhiệm thứ 4” cung cấp một góc nhìn rộng hơn của Iran về xung đột. Hệ thống phải có khả năng hấp thụ cú sốc, tự xoay chuyển tình thế dưới làn đạn và biến thời gian thành một phần của hệ thống phòng thủ.

Theo quan điểm đó, cái chết của một nhà lãnh đạo - ngay cả một người có tầm ảnh hưởng lớn như ông Khamenei - không bao giờ được coi là dấu chấm hết cho cuộc chiến.