|
|
Vụ nổ trên biển ngoài khơi Israel sau khi Iran tấn công trả đũa. Ảnh: Reuters |
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã thực hiện lời đe dọa về hoạt động quân sự nhằm vào Iran sau khi các cuộc đàm phán nhằm kiềm chế chương trình hạt nhân của nước này thất bại.
Để đáp trả Iran phóng nhiều đợt tên lửa đạn đạo vào Israel. Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, Qatar, Bahrain và Kuwait, những nước có căn cứ quân sự Mỹ, cho biết họ cũng bị tấn công, tương tự Jordan.
Giao tranh khiến hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu toàn cầu, gần như tê liệt, theo các công ty vận tải biển và hãng thông tấn bán chính thức Tasnim của Iran.
Tuyến đường biển huyết mạch của thế giới bị tê liệt và việc Tehran phong tỏa eo biển Hormuz khiến nhiều người lo ngại.
Vị trí quan trọng
Theo báo cáo của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), năm 2024, khoảng 20 triệu thùng dầu thô đã được vận chuyển qua đây mỗi ngày, tương đương với gần 20% tổng lượng tiêu thụ dầu lỏng toàn cầu.
"Eo biển này đủ sâu và đủ rộng để chứa những tàu chở dầu thô lớn nhất thế giới, và nó là một trong những điểm nghẽn dầu mỏ quan trọng nhất thế giới. Một lượng lớn dầu chảy qua eo biển này, và rất ít lựa chọn thay thế để vận chuyển dầu ra khỏi eo biển nếu nó bị đóng cửa", báo cáo nêu rõ.
 |
| Các tàu thuyền trong khu vực eo biển Hormuz đã nhận được một thông điệp qua radio từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran tuyên bố rằng không một tàu thuyền nào được phép đi qua eo biển này. |
Trước đó, Iran từng tăng cường cảnh báo đối với Mỹ về sự hiện diện quân sự của nước này trong khu vực và tạm thời đóng cửa eo biển Hormuz để tiến hành các cuộc tập trận bắn đạn thật.
Đây là lần thứ hai trong những tuần gần đây Iran tiến hành tập trận bắn đạn thật tại tuyến đường thủy quan trọng này. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên Iran đóng cửa hành lang hàng hải quan trọng này kể từ khi Mỹ đe dọa Tehran bằng hành động quân sự.
Eo biển Hormuz dài gần 161 km và rộng 33 km tại điểm hẹp nhất. Các luồng hàng hải theo mỗi hướng chỉ rộng 3 km.
Độ sâu hạn chế của eo biển khiến tàu thuyền dễ bị tấn công bởi thủy lôi, trong khi vị trí gần đất liền - đặc biệt là Iran - khiến các tàu dễ bị tấn công từ tên lửa bờ biển hoặc bị chặn bởi tàu tuần tra và trực thăng.
 |
| Ảnh chụp từ trên không bờ biển Iran và cảng Bandar Abbas ở Eo biển Hormuz vào năm 2023. Ảnh: Reuters. |
Iran phong tỏa eo biển Hormuz
Ngày 28/2, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, đơn vị vừa hứng chịu các cuộc không kích của Mỹ và Israel, đã phong tỏa eo biển Hormuz, khiến hoạt động lưu thông tàu thuyền bị đình trệ.
Chuẩn tướng Ebrahim Javadi thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng cho biết trong cuộc phỏng vấn với kênh Almayadeen TV rằng “kể từ khi Iran bị xâm lược, lực lượng này đã triển khai phong tỏa eo biển Hormuz”, theo hãng thông tấn Tasnim.
Ngoài ra, Tasnim dẫn thông báo của Lực lượng Vệ binh Cách mạng cảnh báo nhiều tàu thuyền rằng “do tình hình bất ổn tại eo biển phát sinh từ hành động quân sự của Mỹ và Israel cũng như phản ứng của Iran, hiện không an toàn để đi qua khu vực này”.
Trước đó, Phái bộ Hải quân của Liên minh châu Âu đã thu được một tín hiệu vô tuyến từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran với nội dung “các bạn không thể đi qua eo biển Hormuz”, theo Reuters và Times of Israel.
Một nguồn tin từ EU cho biết các tàu thuyền đã nhận được những thông điệp tần số rất cao như vậy từ phía Iran.
Tổ chức Thương mại Hàng hải Anh cho biết họ cũng nhận được nhiều báo cáo từ các tàu hoạt động tại khu vực Vịnh về những thông điệp ngăn cản lưu thông qua eo biển Hormuz. Cơ quan này nhấn mạnh các thông tin liên lạc như vậy không có giá trị ràng buộc pháp lý theo luật pháp quốc tế nếu không được ban hành chính thức.
AFP đưa tin Mỹ đã khuyến cáo các tàu thương mại tránh khu vực Vịnh sau vụ tấn công của Iran cùng ngày.
 |
| Eo biển Hormuz hiện là tuyến hàng hải chiến lược bậc nhất thế giới. Ảnh: Reuters. |
Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển dầu thô lớn nhất thế giới, đồng thời là hành lang xuất khẩu quan trọng của nhiều quốc gia sản xuất dầu chủ chốt như Iran, Saudi Arabia, Iraq và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất. Khoảng 20 đến 30% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu đi qua khu vực này.
Chính phủ Iran nhiều lần đe dọa phong tỏa eo biển mỗi khi chịu sức ép từ Mỹ và Israel, song chưa từng thực hiện đến cùng lời cảnh báo đó.
Nếu eo biển thực sự bị phong tỏa bằng biện pháp quân sự, tác động sẽ không chỉ giáng đòn mạnh vào ngành vận tải biển toàn cầu mà còn gây cú sốc lớn đối với thị trường năng lượng.
Nguy cơ khủng hoảng dầu mỏ toàn cầu
Theo Công ước Luật Biển của Liên Hợp Quốc, các quốc gia có thể thực thi chủ quyền trong phạm vi 12 hải lý - khoảng cách ngắn hơn điểm hẹp nhất của eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, họ phải cho phép tàu thuyền nước ngoài được “qua lại vô hại” trong vùng lãnh hải này và không được cản trở quyền “qua lại vô hại” hoặc “quá cảnh” qua các eo biển dùng cho hàng hải quốc tế.
Mặc dù Iran đã ký công ước này vào năm 1982, nhưng văn kiện chưa được quốc hội nước này phê chuẩn.
Trong những giai đoạn căng thẳng địa chính trị trước đây, chính phủ Iran từng tuyên bố họ có khả năng áp đặt phong tỏa hải quân. Tuy nhiên, Tehran chưa bao giờ thực hiện lời đe dọa đóng cửa hoàn toàn eo biển - động thái có thể sẽ vấp phải phản ứng mạnh mẽ từ các hải quân phương Tây tuần tra trong khu vực, đặc biệt là Mỹ.
Bloomberg cảnh báo Iran có thể gây gián đoạn nghiêm trọng mà không cần một tàu chiến nào rời cảng.
Nhờ có đường bờ biển dài dọc theo tuyến hàng hải này, Tehran có nhiều lựa chọn: Từ các biện pháp gây rối ở mức độ thấp như sử dụng tàu tuần tra nhỏ, tốc độ cao để quấy nhiễu tàu thuyền, cho đến phương án cực đoan hơn như tấn công tàu chở dầu bằng tên lửa và máy bay không người lái, khiến việc đi qua eo biển trở nên quá nguy hiểm đối với tàu thương mại.
Iran cũng có thể rải thủy lôi, dù rủi ro đối với chính tàu thuyền của họ có thể khiến phương án này ít khả năng xảy ra.
Các tàu hiện đại cũng dễ bị gây nhiễu tín hiệu định vị toàn cầu (GPS) - chiến thuật ngày càng được những chủ thể nhà nước và phi nhà nước sử dụng để làm gián đoạn hoạt động hàng hải.
Trong cuộc xung đột Iran - Israel hồi tháng 6/2025, hàng nghìn tàu đã bị ảnh hưởng trong và xung quanh Eo biển Hormuz.
Nếu việc đi qua eo biển trở nên nguy hiểm, tàu thuyền có thể chỉ di chuyển theo đoàn dưới sự hộ tống của hải quân phương Tây. Điều này sẽ làm chậm lưu lượng vận tải nhưng không nhất thiết gây ảnh hưởng đáng kể đến nguồn cung dầu toàn cầu.
Tuy nhiên, việc đóng cửa hoàn toàn tuyến đường thủy này trong hơn vài ngày sẽ là kịch bản tồi tệ đối với thị trường năng lượng.
Trung Đông, đặc biệt là các quốc gia vùng Vịnh, là những trung tâm chính của các hoạt động kinh tế, thị trường tài chính, mọi loại hình đầu tư và sự di chuyển của con người.
Đây là những thành phố nhộn nhịp với các khu chợ sầm uất và phần lớn dân số ở hầu hết quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) là lao động nước ngoài đến đây sinh sống và làm việc.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
