 |
Kể từ khi nhậm chức, ông Trump không ngần ngại phô trương quyền lực Mỹ trên chính trường quốc tế bằng một thái độ quyết liệt hơn hẳn cả về kinh tế lẫn quân sự nhằm áp đặt ý chí lên các quốc gia khác.
Từ việc áp thuế cao kỷ lục đến cuộc đối đầu trực diện với Iran, vị Tổng thống này luôn khẳng định rằng sự hung hăng quốc tế chỉ mang lại lợi ích, đồng thời chỉ trích những người tiền nhiệm là "sai lầm" khi không dám tận dụng sức mạnh tuyệt đối của Hoa Kỳ.
Tuy nhiên, một lỗ hổng trong chiến lược này đang dần lộ rõ. Trong khi nhiều quốc gia buộc phải nhượng bộ, một số khác đã tìm ra "vũ khí" phản công cực kỳ hiệu quả: Tận dụng các điểm nghẽn chiến lược (choke points), theo New York Times.
Chính áp lực từ phía ông Trump đã tạo tiền đề để các đối thủ thử nghiệm khả năng kiểm soát những "yết hầu" này, đe dọa trực tiếp tới Washington và sự ổn định của kinh tế toàn cầu.
"Vũ khí hóa" điểm nghẽn
Một trong những điểm nghẽn điển hình là Eo biển Hormuz. Iran - dù chỉ đóng góp chưa đầy 1% GDP toàn cầu - lại nắm giữ huyết mạch vận tải của 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt thế giới. Việc đóng cửa eo biển này kể từ khi xung đột nổ ra vào cuối tháng 2 đã làm gián đoạn các lô hàng nhiên liệu và phân bón, đẩy giá xăng dầu tăng vọt và gây tâm lý hoang mang cho giới sản xuất và nông dân Mỹ.
Một “thử nghiệm” khác về sức ép trả đũa bắt đầu cách đây tròn một năm, khi ông Trump công bố loạt thuế quan trong sự kiện mà ông gọi là “Ngày Giải phóng”.
Dù nhiều chính phủ, kể cả các nền kinh tế lớn như Liên minh châu Âu, chấp nhận yêu cầu của Mỹ, Trung Quốc lại đi theo hướng khác. Bắc Kinh triển khai hệ thống cấp phép xuất khẩu đất hiếm và nam châm, qua đó nắm trong tay đòn bẩy chưa từng có đối với chuỗi sản xuất toàn cầu.
 |
| Tận dụng lợi thế về đất hiếm, Trung Quốc siết chặt xuất khẩu sang các công ty phục vụ quân đội Mỹ khiến nước này rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Ảnh: Reuters. |
Các ngành công nghiệp then chốt của Mỹ, từ ôtô, bán dẫn đến máy bay chiến đấu, vốn phụ thuộc lớn vào đất hiếm, mà phần lớn được xử lý tại Trung Quốc. Dù Bắc Kinh vẫn cấp phép một phần và cho phép dòng chảy hàng hóa tiếp tục, nhiều doanh nghiệp đang đối mặt tình trạng thiếu hụt nguồn cung.
Trung Quốc cũng đã ngừng xuất khẩu các vật liệu này cho những công ty phục vụ quân đội Mỹ, buộc họ phải vật lộn tìm nguồn thay thế.
Thậm chí, quyết định trì hoãn chuyến thăm Trung Quốc của ông Trump thêm khoảng sáu tuần, đến giữa tháng 5, càng làm dấy lên lo ngại trong giới doanh nghiệp - những người kỳ vọng cuộc gặp với Chủ tịch Tập Cận Bình có thể giúp hạ nhiệt căng thẳng.
Đòn hồi mã thương
Những khó khăn này phơi bày một thực tế bất lợi: dù nền kinh tế Mỹ rất mạnh, sự gắn kết chặt chẽ với phần còn lại của thế giới vẫn có thể trở thành điểm yếu chí tử.
Theo Edward Fishman, tác giả cuốn “Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare”, các quốc gia khác đã nhận ra cách kiểm soát khoáng sản từng buộc ông Trump phải nhượng bộ Trung Quốc trong quá khứ.
Bài học rút ra là: để đối phó với sức ép kinh tế từ Mỹ, cần phải phản công. Iran hiện đang chứng minh điều đó một lần nữa
Edward Fishman, tác giả cuốn “Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare”
Ông cho biết, kể từ khi ông Trump đe dọa tiếp quản Greenland hồi tháng 1, ngay cả các quan chức châu Âu cũng bắt đầu tìm kiếm những “điểm nghẽn” tiềm năng trong thương mại với Mỹ.
Trung Quốc thực tế đã xây dựng hệ thống kiểm soát đất hiếm từ trước khi ông Trump tái đắc cử. Chiến lược này không hoàn toàn mới. Mỹ từ lâu đã “vũ khí hóa” chuỗi cung ứng, từ việc tận dụng hệ thống tài chính toàn cầu để trừng phạt đối thủ cho đến nỗ lực chặn dòng chảy công nghệ trí tuệ nhân tạo tiên tiến sang Trung Quốc.
Tuy nhiên, ông Trump đã đẩy mức độ đối đầu lên cao hơn, sử dụng nhiều công cụ từ thuế quan đến tấn công quân sự. Một nguyên tắc xuyên suốt trong chính sách của ông là Mỹ cần tận dụng tối đa sức mạnh của mình - từ vị thế thị trường tiêu dùng lớn nhất thế giới để ép các đối tác chấp nhận điều kiện bất lợi, đến ưu thế quân sự để can thiệp vào lãnh đạo các quốc gia như Venezuela hay Iran.
Ông cũng bác bỏ các chỉ trích rằng những hành động này vi phạm luật pháp và liên minh quốc tế, thay vào đó nhìn thế giới qua lăng kính quyền lực thuần túy. Những quốc gia đối phó hiệu quả nhất, như Trung Quốc, dường như cũng vận dụng chính logic đó để đáp trả bằng các biện pháp gây tổn hại kinh tế nhằm buộc Washington phải lùi bước.
Hiện vẫn chưa rõ việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz có khiến ông Trump thay đổi chiến lược hay không. Tuy nhiên, những gián đoạn hiện tại dường như đang thúc đẩy ông tìm cách kết thúc xung đột nhanh hơn.
 |
| Eo biển Hormuz tiếp tục là được sử dụng như một vũ khi đánh vào điểm yếu về giá năng lượng của Mỹ. Biểu đồ: Reuters. |
Hệ lụy kinh tế và bóng ma bầu cử
Trong bài phát biểu tối 1/4, ông Trump cho rằng Mỹ “gần như không nhận dầu” qua eo biển này, và các quốc gia phụ thuộc vào nguồn cung đó “cần đi đầu trong việc bảo vệ lợi ích của chính họ”. Ông khẳng định khi xung đột kết thúc, tuyến đường này “tự nhiên sẽ được mở lại”.
Dẫu vậy, thị trường phản ứng tiêu cực: giá dầu tăng mạnh trong khi chứng khoán lao dốc ngay sau phát biểu.
So với châu Âu, châu Á hay châu Phi, kinh tế Mỹ phần nào ít bị tác động trực tiếp hơn từ việc gián đoạn eo biển Hormuz. Tuy nhiên, giá năng lượng toàn cầu leo thang cùng nguồn cung phân bón, nhôm, helium và nhiều sản phẩm Trung Đông bị siết chặt vẫn đang đẩy chi phí lên cao và làm chậm đà tăng trưởng của Mỹ - một bài toán khó cho Đảng Cộng hòa trước thềm bầu cử giữa kỳ.
Chi phí nhiên liệu tăng đang lan sang giá thực phẩm tươi sống, trong khi cước vận tải quốc tế leo thang, khiến chi phí nhập khẩu hàng hóa vào Mỹ tăng đáng kể.
Các nhà phân tích của Evercore ISI dự báo kinh tế Mỹ năm nay chỉ tăng trưởng 2,2%, thấp hơn mức 2,8% trước đó, do tác động từ chiến sự và cú sốc năng lượng, đồng thời lạm phát cơ bản có thể tăng thêm 0,2 điểm phần trăm.
“Bức tranh hiện tại cho thấy kinh tế Mỹ đang hướng tới một năm tăng trưởng dưới tiềm năng, thay vì vượt xu hướng”, báo cáo nhận định.
 |
| Khủng hoảng giá năng lượng đã lan đến các trạm xăng dầu tại Mỹ. Ảnh: Reuters. |
Các nhà sản xuất Mỹ tương đối thận trọng khi đề cập đến tác động từ việc Trung Quốc hạn chế đất hiếm, nhằm tránh gây hoảng loạn cho nhà đầu tư hoặc làm phật ý Bắc Kinh. Tuy vậy, nhiều ngành công nghiệp đang thực sự lo ngại về tình trạng nguồn cung suy giảm.
Theo Geoff Martha, CEO của Medtronic, các biện pháp kiểm soát của Trung Quốc đã ảnh hưởng đến những doanh nghiệp sản xuất thiết bị chẩn đoán hình ảnh như MRI, CT - vốn phụ thuộc vào đất hiếm và nam châm chuyên dụng. Ngành này đang tích cực làm việc với cả chính quyền Mỹ và Trung Quốc để xin cấp phép xuất khẩu.
“Chúng tôi nhận thấy quá trình này đòi hỏi nhiều nỗ lực, gây gián đoạn chuỗi cung ứng và làm phân tán nguồn lực. Nhưng đến thời điểm hiện tại, vẫn có thể xoay xở”, ông nói.
Trong khi đó, bà Gina Raimondo, cựu Bộ trưởng Thương mại dưới thời Tổng thống Joe Biden, cho rằng chính quyền Trump dường như đã bất ngờ trước việc Trung Quốc “vũ khí hóa” chuỗi cung ứng khoáng sản - điều mà bà khẳng định không hề bất ngờ.
“Đây là một đòn bẩy cực kỳ lớn mà Trung Quốc nắm giữ đối với Mỹ,” bà nói, đồng thời cảnh báo Washington cần nhận diện thêm nhiều điểm yếu khác.
Lấy ví dụ về các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo, bà cho biết: “Phần lớn người Mỹ sẽ giật mình nếu biết mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc lớn đến đâu. Và Bắc Kinh “hiểu rất rõ điều đó, và sẽ làm mọi cách để duy trì lợi thế này”.
Lý giải vận mệnh của các nền kinh tế
Mục Thế giới giới thiệu cuốn “Quốc gia thăng trầm: Lý giải vận mệnh của các nền kinh tế” được NXB Thế giới cho ra mắt vào năm 2018. Tác phẩm làm rõ sự phát triển và đi xuống của nền kinh tế thế giới từ cuối thập niên 1990 đến đầu những năm 2000. Cuốn sách vạch ra 10 quy luật để nhận diện về chu kỳ kinh tế dẫn đến vận mệnh tăng trưởng hay suy thoái của một quốc gia.
> Độc giả có thể xem thêm tại đây.
