Điểm vỡ của 'huyết mạch' bầu trời

Trong nhiều thập kỷ qua, các hãng hàng không vùng Vịnh đã xây dựng một hệ sinh thái trung chuyển quy mô lớn, kết nối châu Âu, châu Á và châu Phi thông qua các trung tâm hàng không hiện đại. Những thành phố như Dubai, Abu Dhabi và Doha trở thành các điểm dừng chân chủ chốt cho hàng triệu hành khách trên các hành trình đường dài.

Tuy nhiên, cuộc chiến tại Iran đã làm lung lay nền tảng của mô hình này. Việc đóng cửa hoặc hạn chế nhiều vùng không phận quan trọng đã khiến mạng lưới bay quốc tế, vốn được thiết kế tối ưu hóa về thời gian, nhiên liệu và lịch trình, rơi vào tình trạng xáo trộn nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cả hãng hàng không lẫn hành khách trên toàn cầu.

Không phận thu hẹp, chi phí bay tăng vọt

Một trong những tác động trực tiếp của xung đột là việc nhiều khu vực không phận tại Trung Đông bị đóng cửa hoặc hạn chế. Các tuyến bay qua Iran, Iraq và một phần khu vực Vịnh Ba Tư buộc phải điều chỉnh, khiến các hãng hàng không phải tìm những lộ trình thay thế dài hơn.

Trước đó, nhiều hãng đã tránh bay qua Nga sau cuộc xung đột Ukraine, khiến hành lang hàng không giữa châu Âu và châu Á vốn đã bị thu hẹp. Khi chiến sự tại Trung Đông bùng phát, các chuyến bay càng bị dồn vào một số tuyến đường hạn chế.

Hiện phần lớn các chuyến bay giữa hai khu vực phải đi qua hành lang hẹp trên bầu trời Georgia và Azerbaijan. Vào một số thời điểm, việc Azerbaijan tạm thời đóng một phần không phận khiến tuyến quá cảnh còn lại chỉ rộng khoảng 80 km, theo Bloomberg.

Việc thu hẹp hành lang bay buộc nhiều chuyến bay phải kéo dài thêm thời gian. Các tuyến bay từ Ấn Độ đến châu Âu đặc biệt bị ảnh hưởng, khi nhiều hãng đồng thời tránh không phận Pakistan với lý do an ninh.

Hành lang hàng không bị thu hẹp khiến nhiều chuyến bay quốc tế bị chồng chéo. Biểu đồ: Bloomberg.

Emirates - hãng hàng không quốc tế lớn nhất thế giới - cho biết nhiều chuyến bay của họ phải kéo dài thêm hơn một giờ khi tránh không phận Iran, Iraq và khu vực Vịnh. Thời gian bay tăng đồng nghĩa máy bay phải mang thêm nhiên liệu, kéo theo chi phí vận hành tăng mạnh.

Trong bối cảnh giá năng lượng toàn cầu đang leo thang, gánh nặng nhiên liệu trở thành vấn đề lớn đối với ngành hàng không. Nhiều hãng buộc phải áp dụng phụ phí nhiên liệu đối với hành khách để bù đắp chi phí.

Theo dữ liệu của đơn vị phân tích hàng không Cirium, hơn 46.000 chuyến bay đến và đi Trung Đông đã bị hủy trong giai đoạn từ 28/2 đến 11/3. Điều này khiến hàng nghìn hành khách bị mắc kẹt và buộc phải tìm các tuyến đường thay thế phức tạp để hoàn thành hành trình.

Thị trường biến động

Không chỉ ngành hàng không bị ảnh hưởng, xung đột còn gây tác động lan tỏa tới thị trường năng lượng toàn cầu. Tuyến vận chuyển dầu chiến lược là Eo biển Hormuz - nơi chiếm khoảng một phần năm lưu lượng dầu thế giới - bị gián đoạn nghiêm trọng.

Sự gián đoạn này khiến giá dầu thô và các sản phẩm năng lượng như dầu diesel và nhiên liệu máy bay tăng mạnh. Đối với các hãng hàng không, chi phí nhiên liệu vốn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi phí vận hành, do đó bất kỳ biến động nào của giá dầu đều có tác động tức thì.

Biểu đồ: Bloomberg.

Theo Bloomberg Intelligence, mức độ phòng ngừa rủi ro nhiên liệu giữa các hãng hàng không có sự khác biệt lớn. Một số hãng châu Á như các công ty lớn của Trung Quốc và hãng giá rẻ IndiGo của Ấn Độ được đánh giá là dễ bị tổn thương hơn trước biến động giá nhiên liệu.

Trong khi đó, Cathay Pacific cho biết hãng đã phòng ngừa khoảng 30% nhu cầu nhiên liệu trong ngắn hạn nhằm giảm rủi ro từ biến động giá.

Những bất ổn kéo dài cũng khiến thị trường chứng khoán phản ứng mạnh. Chỉ số Bloomberg World Airlines Index đã giảm hơn 11% kể từ khi chiến sự bùng phát, xóa sổ hàng tỷ USD vốn hóa thị trường của các hãng hàng không toàn cầu.

Tuy nhiên, sự gián đoạn tại Trung Đông cũng tạo ra cơ hội cho một số hãng hàng không khác. Khi các hãng vùng Vịnh như Qatar Airways và Etihad Airways phải cắt giảm chuyến bay, các hãng châu Âu và châu Á đang tìm cách tăng cường hiện diện trên các tuyến đường dài.

Biểu đồ: Bloomberg.

Các hãng như British Airways và Lufthansa đã bổ sung thêm chuyến bay tới châu Á và châu Phi nhằm đáp ứng nhu cầu. Tập đoàn Air France-KLM thậm chí triển khai máy bay thân rộng hơn trên một số tuyến bay từ các thành phố như Tokyo, Thượng Hải và Mumbai.

Trong khi đó, các hãng như Air India và Cathay Pacific cũng mở thêm chuyến bay khi nhu cầu tăng nhanh do nhiều tuyến bay qua Trung Đông bị gián đoạn.

Giới chuyên gia nhận định rằng nếu xung đột kéo dài và giá dầu duy trì ở mức cao, nhu cầu du lịch đường dài có thể bị ảnh hưởng đáng kể. Khi chi phí tăng và rủi ro an ninh gia tăng, nhiều hành khách có xu hướng lựa chọn các chuyến đi ngắn hơn hoặc các điểm đến gần nhà, thay vì quá cảnh qua Trung Đông.

Trong bối cảnh đó, cuộc chiến tại Iran không chỉ là một cuộc khủng hoảng khu vực, mà còn đang thử thách khả năng thích ứng của toàn bộ hệ thống hàng không quốc tế - một mạng lưới vốn phụ thuộc vào sự ổn định của các hành lang bay và thị trường năng lượng toàn cầu.