Cuộc đời Nam Phương hoàng hậu

Nam Phương là ai? Một thiếu nữ được giáo dục theo chuẩn phương Tây, một hoàng hậu trong bối cảnh triều đình thay đổi và một người phụ nữ trải qua những năm tháng sống xa quê hương.

Trong một thời gian dài, nhiều khía cạnh cuộc đời của Nam Phương hoàng hậu - vị hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam - còn ít được biết đến. Vì sao một thiếu nữ xuất thân giàu có ở Nam Kỳ lại trở thành hoàng hậu.

Những câu hỏi ấy đã thôi thúc nhà nghiên cứu Pháp François Joyaux tìm kiếm tư liệu, gặp gỡ nhân chứng để lần theo dấu vết cuộc đời hoàng hậu. Kết quả của quá trình nghiên cứu được công bố trong cuốn Nam Phuong: La Dernière Impératrice du Vietnam, xuất bản lần đầu tại Pháp năm 2019. Mới đây, tác phẩm được dịch sang tiếng Việt với nhan đề Nam Phương - Hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam, do Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM phát hành.

Bản tiếng Việt sách Nam Phương - Hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam. Ảnh: QM.

Từ thiếu nữ Nam Kỳ đến hoàng hậu triều Nguyễn

François Joyaux là giáo sư chuyên về lịch sử hiện đại của Viễn Đông. Ông từng giảng dạy tại Viện Quốc gia về Ngôn ngữ và Văn minh Phương Đông thuộc Sciences Po và tại Đại học Sorbonne ở Paris. Vị sử gia 88 tuổi này là tác giả của hơn chục công trình nghiên cứu lịch sử về Đông Dương, Trung Quốc và quan hệ quốc tế ở châu Á.

Theo nghiên cứu của Joyaux, Nam Phương tên khai sinh là Nguyễn Hữu Thị Lan, sinh năm 1913 tại Nam Kỳ trong một gia đình Công giáo giàu có. Gia đình bên ngoại của bà họ Lê Phát là một dòng họ sở hữu nhiều đất đai và bất động sản.

Môi trường gia đình và nền giáo dục đã tạo nên nền tảng đặc biệt cho thiếu nữ Nguyễn Hữu Thị Lan. Bà được gửi sang Pháp học tại trường dòng Couvent des Oiseaux ở Paris, nơi đào tạo nhiều nữ sinh thuộc tầng lớp thượng lưu. Các chị em trong gia đình bà cũng theo học tại đây.

Trong cùng thời gian đó, hoàng tử Bảo Đại, khi ấy còn mang tên Vĩnh Thụy, cũng đang học tập tại Pháp.

Năm 1934, bà kết hôn với vua Bảo Đại khi mới 20 tuổi và trở thành hoàng hậu, điều hiếm thấy trong truyền thống triều Nguyễn. Bà cũng được công nhận là người vợ chính thức của nhà vua, một điểm khác biệt so với tập quán trước đó.

Trong những năm đầu của cuộc hôn nhân, Nam Phương được mô tả là người quan tâm đến các hoạt động xã hội. Bà tham gia nhiều hoạt động nhằm mở rộng cơ hội giáo dục và việc làm cho phụ nữ.

Tuy nhiên Joyaux cho rằng cuộc đời Nam Phương mang tính “phi thường”: nhiều điều kiện thuận lợi từ gia thế, sắc đẹp đến địa vị dường như đều hội tụ, nhưng sau đó lại xuất hiện những thất vọng và bi kịch.

Sử gia Pháp François Joyaux. Nguồn: livreshebdo.

Những thay đổi khiến bà đưa con tới Pháp, sống những năm cuối đời tại Pháp.

Một trong những chi tiết khiến Joyaux đặc biệt chú ý là việc Nam Phương mua điền trang La Perche tại làng Chabrignac. Chính câu hỏi vì sao bà chọn nơi này đã khiến ông bắt đầu hành trình nghiên cứu về hoàng hậu.

Tác giả từng kể rằng khi ghé thăm nghĩa trang làng Chabrignac và nhìn thấy ngôi mộ giản dị của Nam Phương, ông càng muốn tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời bà.

Trong quá trình nghiên cứu, Joyaux cho biết việc tìm kiếm tư liệu không hề dễ dàng. Các kho lưu trữ ở Aix-en-Provence hay Bộ Ngoại giao Pháp hầu như không có hồ sơ về hoàng hậu. Vì vậy, ông phải tìm đến những nguồn khác như tư liệu gia đình, phỏng vấn người thân và những người từng quen biết Nam Phương.

Nhờ những cuộc gặp gỡ đó, tác giả có cơ hội tiếp cận với các thành viên trong gia đình hoàng hậu cũng như người dân ở Chabrignac, những người từng biết bà trong những năm cuối đời. Theo Joyaux, trong thời gian sống tại Pháp, Nam Phương trải qua cuộc sống khá lặng lẽ. Bà qua đời năm 1963 khi chưa tròn 49 tuổi. Ngôi mộ của bà tại nghĩa trang Chabrignac khá giản dị.

Nhận xét về cuốn sách, hoàng thân Nguyễn Phước Bửu Sao cho rằng công trình của François Joyaux góp thêm một nguồn tư liệu giúp người đọc hiểu rõ hơn về cuộc đời Nam Phương hoàng hậu. Theo ông, việc tiếp cận từ nhiều nguồn tài liệu và nhân chứng đã giúp tác giả phác họa lại hành trình cuộc đời của vị hoàng hậu cuối cùng triều Nguyễn.