Bộ Y tế vừa ban hành Quyết định 499 về việc hướng dẫn tạm thời giám sát và phòng, chống bệnh do virus Nipah ở người trên phạm vi toàn quốc. Hướng dẫn này được xây dựng nhằm chủ động phát hiện sớm, xử lý kịp thời và hạn chế nguy cơ lây lan trong trường hợp virus xuất hiện tại Việt Nam.
Virus Nipah (NiV) được ghi nhận lần đầu năm 1998 tại Malaysia trong một đợt bùng phát lớn liên quan đến lợn. Từ năm 1998 đến tháng 4/2026, thế giới ghi nhận 748 ca mắc, trong đó khoảng 349 trường hợp không qua khỏi. Tại Bangladesh và Ấn Độ, nhiều đợt dịch đã xảy ra với tỷ lệ đe dọa tính mạng dao động từ 40% đến 75%, tùy theo khả năng phát hiện sớm và điều kiện điều trị.
NiV là virus RNA sợi đơn có màng bao, thuộc họ Paramyxoviridae, phân họ Orthoparamyxovirinae, chi Henipavirus. Về lâm sàng, thời gian ủ bệnh thường từ 3-14 ngày, hiếm gặp có thể kéo dài đến 45 ngày.
Bệnh thường khởi phát đột ngột với sốt cao, đau đầu dữ dội, đau mỏi cơ, đau họng, kèm theo nôn hoặc tiêu chảy. Ở giai đoạn toàn phát, người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện thần kinh như chóng mặt, lơ mơ, lú lẫn, mất định hướng. Tình trạng giảm ý thức có thể tiến triển nhanh từ lơ mơ sang hôn mê sâu chỉ trong vòng 24-48 giờ.
 |
| Virus Nipah có tỷ lệ không qua khỏi lên đến 75%. Ảnh: Reuters. |
Hướng dẫn giám sát
Trường hợp bệnh nghi ngờ:
Người có ít nhất một trong các nhóm triệu chứng sau:
- Sốt cấp tính và hội chứng viêm não cấp tính
- Sốt cấp tính kèm đau đầu
- Sốt cấp tính kèm ho hoặc khó thở
Và trong vòng 14 ngày trước khi khởi phát có một trong các yếu tố dịch tễ sau:
- Đi đến, ở, về từ nơi có ổ dịch do NiV chưa được khống chế
- Tiếp xúc trực tiếp với trường hợp bệnh xác định do NiV
- Tiếp xúc với động vật nghi nhiễm NiV
Trường hợp bệnh xác định:
Là người có kết quả xét nghiệm dương tính với virus Nipah bằng một trong các phương pháp:
- Phát hiện vật liệu di truyền của NiV bằng kỹ thuật Real-time RT-PCR hoặc giải trình gene từ một trong các loại bệnh phẩm: dịch tiết đường hô hấp, nước tiểu, dịch não tủy, máu hoặc mô.
- Phân lập được NiV từ một trong các loại bệnh phẩm: dịch tiết đường hô hấp, nước tiểu, dịch não tủy, máu hoặc mô.
Người tiếp xúc gần:
Là người thuộc một trong các trường hợp sau:
- Tiếp xúc trực tiếp với trường hợp bệnh do NiV xác định trong khi xuất hiện triệu chứng hoặc trong thời kỳ ủ bệnh (chú ý cả quá trình vận chuyển người bệnh, xử lý thi thể trong mai táng, hỏa táng)
- Tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể (nước bọt, nước tiểu, chất nôn, …) của trường hợp bệnh do NiV xác định
- Tiếp xúc với quần áo hoặc chăn ga giường hoặc vật dụng có dính chất tiết, dịch tiết của trường hợp bệnh do NiV xác định
- Tiếp xúc với động vật nghi nhiễm vi rút Nipah hoặc chất tiết của động vật nhiễm NiV
- Một số tình huống tiếp xúc/phơi nhiễm khác do cán bộ y tế trực tiếp điều tra, đánh giá, bao gồm cả phơi nhiễm trong phòng xét nghiệm (không thực hiện tốt an toàn sinh học).
Nội dung giám sát
Giám sát trên người:
- Giám sát tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh
Phát hiện tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh các trường hợp bệnh nghi ngờ và người tiếp xúc gần theo định nghĩa tại Hướng dẫn này. Thực hiện điều tra thông tin, lấy mẫu xét nghiệm để xác định tình trạng nhiễm NiV.
- Giám sát tại cửa khẩu
Phát hiện người nhập cảnh có triệu chứng nghi ngờ thông qua việc đo thân nhiệt, quan sát triệu chứng lâm sàng và yếu tố dịch tễ liên quan vùng dịch bệnh lưu hành hoặc có liên quan trường hợp bệnh do NiV lưu hành.
- Giám sát trong cộng đồng
Khi có các dấu hiệu cảnh báo từ cộng đồng (trường hợp bệnh, trường hợp không qua khỏi đột ngột không rõ nguyên nhân có tiền sử dịch tễ về NiV hoặc nghi ngờ NiV), cơ quan y tế triển khai giám sát dựa vào sự kiện theo hướng dẫn tại Quyết định số 2018/QĐ-BYT ngày 28/3/2018 của Bộ Y tế về việc ban hành Hướng dẫn giám sát dựa vào sự kiện.
Giám sát ở động vật:
Giám sát ở chuột tự nhiên là dơi và các vật chủ trung gian theo hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Khi phát hiện ổ dịch do NiV trên động vật, lập danh sách, theo dõi tất cả những người tiếp xúc gần với động vật nhiễm bệnh trong vòng 14 ngày kể từ ngày tiếp xúc cuối. Nếu ghi nhận các triệu chứng nghi ngờ mắc bệnh do NiV thì thực hiện lấy mẫu xét nghiệm xác định tình trạng nhiễm NiV và quản lý trường hợp bệnh nghi ngờ.
Các biện pháp xử lý ổ dịch
Đối với người mắc bệnh và người nghi ngờ:
- Những người đã được xác định mắc bệnh do NiV hoặc nghi ngờ mắc bệnh do NiV phải được cách ly tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, hoặc cơ sở được quy định của cấp có thẩm quyền cho đến khi có kết quả xét nghiệm âm tính.
- Đảm bảo áp dụng nghiêm ngặt các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện và phương tiện bảo vệ cá nhân khi thăm khám, chăm sóc, điều trị người mắc bệnh theo hướng dẫn chẩn đoán và điều trị của Bộ Y tế.
- Các chất thải phát sinh trong quá trình chăm sóc, điều trị bệnh nhân mắc hoặc nghi ngờ mắc NiV phải được xử lý theo quy định về xử lý chất thải y tế lây nhiễm.
 |
| Nhân viên y tế Ấn Độ làm việc trong khu vực lây nhiễm virus Nipah. Ảnh minh họa: India Today. |
Đối với người tiếp xúc gần:
- Điều tra, xác định tất cả người tiếp xúc gần; lập danh sách, hướng dẫn người tiếp xúc theo dõi sức khỏe trong 28 ngày kể từ ngày tiếp xúc cuối.
- Khi có triệu chứng nghi ngờ nhiễm NiV, người tiếp xúc gần cần đến cơ sở y tế để được lấy mẫu xét nghiệm, chẩn đoán, điều trị và cách ly kịp thời.
- Nên bố trí nơi ở riêng, hạn chế đi lại, tiếp xúc; thường xuyên mang khẩu trang y tế và vệ sinh mũi họng hàng ngày.
Đối với khu vực ổ dịch:
- Tổ chức vệ sinh, khử khuẩn môi trường tại khu vực ổ dịch bằng dung dịch chứa Clo hoạt tính 0,5%. Việc khử khuẩn cần được thực hiện càng nhanh càng tốt.
- Quần áo, chăn màn, đồ dùng cá nhân của người bệnh trong thời gian bị bệnh phải được ngâm trong dung dịch chứa Clo hoạt tính 0,5% trong thời gian 1-2 giờ trước khi giặt rửa.
- Khu vực cách ly và nhà bệnh nhân phải được khử khuẩn bằng hóa chất khử khuẩn có chứa Clo hoạt tính.
- Chất thải phát sinh trong quá trình chăm sóc, cách ly, điều trị người bệnh nghi ngờ hoặc mắc bệnh do NiV tại cộng đồng phải được phân loại, thu gom như chất thải y tế lây nhiễm và chuyển giao cho cơ sở y tế hoặc đơn vị có chức năng để xử lý theo quy định; không xử lý như rác thải sinh hoạt thông thường.
Các biện pháp phòng bệnh
Biện pháp phòng bệnh không đặc hiệu:
- Rửa tay với xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau khi tiếp xúc với động vật theo quy định.
- Hạn chế tiếp xúc gần với người mắc, nghi ngờ mắc, trường hợp không qua khỏi do NiV (đặc biệt là dơi ăn quả).
- Thực hiện vệ sinh an toàn thực phẩm: ăn chín, uống chín, rửa sạch và gọt vỏ trái cây trước khi ăn; không ăn trái cây có dấu hiệu bị dơi/chim ăn hoặc rơi xuống đất hoặc nước nhựa cây sống nơi có dơi ăn quả sinh sống.
- Người tham gia giết mổ động vật có nguy cơ nhiễm bệnh phải hạn chế hoặc không tiếp xúc với dơi và các chất bài tiết của dơi, thực hiện nghiêm các biện pháp vệ sinh cá nhân; những người tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh cần được sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân đầy đủ; thực hiện tốt vệ sinh trong chăn nuôi theo quy định.
- Khi đến các khu vực có dịch bệnh do NiV, chủ động thực hiện các biện pháp phòng, chống dịch theo hướng dẫn của chính quyền và cơ quan y tế của nước sở tại; khi về nước phải chủ động theo dõi sức khỏe 28 ngày kể từ khi nhập cảnh.
- Khi có triệu chứng sốt cấp tính, viêm não cấp tính (chóng mặt, lơ mơ, lú lẫn, mất định hướng không gian và thời gian, co giật), ho, khó thở... cần hạn chế tiếp xúc người khác và thông báo đến cơ sở y tế gần nhấn để nhận được tư vấn, chẩn đoán, cách ly y tế và điều trị kịp thời.
Hiện nay chưa có vaccine và thuốc điều trị đặc hiệu phòng, chống bệnh do NiV.
Loại hormone nào tạo ra động lực cho con người?
Để khiến chúng ta nỗ lực hơn khi tìm kiếm, học tập, và đạt được tiến bộ, mức dopamine tăng lên trước và trong quá trình những hoạt động này diễn ra, rồi giảm xuống dưới mức cơ sở trước đó. Cuốn sách Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc hướng dẫn cách sử dụng sáu hormone quan trọng được sản xuất tự nhiên trong cơ thể để tạo ra công thức độc đáo làm thay đổi cuộc sống của bạn.
