Rắn hổ mang chúa đang lan rộng khắp Ấn Độ

Rắn hổ mang được tìm thấy gần các tuyến đường sắt. Ảnh: Sourabh Yadav.

Một nghiên cứu mới được đăng tải trên Biotroca hé lộ cách di chuyển đầy bất ngờ của rắn hổ mang chúa tại Ấn Độ. Thay vì chỉ len lỏi qua rừng rậm và sông suối, chúng có thể đang “quá giang” trên các chuyến tàu thuộc mạng lưới đường sắt đông đúc nhất thế giới.

Tâm điểm của nghiên cứu là loài hổ mang chúa Western Ghats (Ophiophagus kaalinga), loài được xếp vào nhóm dễ bị tổn thương tại Ấn Độ. Tại bang du lịch Goa ở miền tây nước này, hổ mang chúa thường xuất hiện ở khu vực nội địa, trong các vùng rừng rậm, gần sông suối, tách biệt với những bãi biển đông khách du lịch.

Tuy nhiên, khi rà soát dữ liệu cứu hộ rắn và các báo cáo địa phương được xác thực trong giai đoạn 2002-2024, các nhà khoa học ghi nhận 47 địa điểm xuất hiện của O. kaalinga tại Goa, gồm 18 điểm ở phía bắc và 29 điểm ở phía nam bang. Điều đáng chú ý là có 5 trường hợp nằm gần các hành lang đường sắt đông đúc, những khu vực được đánh giá là kém phù hợp với sinh cảnh tự nhiên của loài.

Vì sao một loài rắn ưa rừng ẩm lại xuất hiện ở khu vực khô ráo, trống trải như đường ray?

Nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng đường sắt có thể đang đóng vai trò như một “tuyến vận chuyển tốc độ cao” ngoài ý muốn. Trong quá trình săn chuột hoặc tìm nơi trú ẩn mát mẻ, hổ mang có thể chui vào các toa tàu chở hàng.

Nguồn thức ăn dồi dào như loài gặm nhấm, thậm chí các loài rắn khác, cùng những khoang kín giữa các toa tàu có thể vô tình trở thành nơi ẩn náu tạm thời. Khi tàu lăn bánh, chúng bị đưa đến những khu vực cách xa môi trường sống ban đầu, thậm chí hoàn toàn không phù hợp.

Thực tế, số báo cáo về rắn xuất hiện trên hoặc quanh tàu hỏa tại Ấn Độ đang gia tăng trong những năm gần đây. Năm 2017, nhà văn Dikansh Parmar từng tham gia hỗ trợ đưa một con hổ mang chúa xuống khỏi tàu.

Các sự việc tương tự tiếp tục được ghi nhận vào năm 2019 và 2023, với hình ảnh và video lan truyền trên mạng xã hội. Nhóm nghiên cứu cho rằng sự phổ biến của smartphone giá rẻ đã khiến các trường hợp này được ghi nhận và chia sẻ nhiều hơn.

Trước đó, cũng từng có báo cáo ghi nhận O. kaalinga xuất hiện trong một bãi chứa tàu, môi trường hoàn toàn không phù hợp với loài bò sát này. Từ các dữ liệu thu thập được, các nhà khoa học cho rằng rắn, bao gồm cả hổ mang chúa, có thể đang vô tình mở rộng phạm vi phân bố nhờ bị vận chuyển ngoài ý muốn trên tàu hỏa.

“Đường sắt không chỉ là hành lang cho sự di chuyển chủ động, mà còn có thể trở thành tuyến vận chuyển tốc độ cao theo cơ chế thụ động”, nhóm tác giả nhận định.

Theo họ, việc hạ tầng giao thông vô tình kết nối các quần thể động vật hoang dã qua những môi trường vốn không phù hợp là một khía cạnh mới, chưa được đánh giá đầy đủ trong mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.

Theo Times of India, sự dịch chuyển này càng đáng chú ý khi đặt trong bối cảnh hổ mang chúa là loài rắn có nọc độc dài nhất thế giới, có thể đạt chiều dài tới 5,5 m. Nọc độc của chúng không phải mạnh nhất trong thế giới rắn độc, nhưng lượng độc tố thần kinh có thể tiêm trong một cú cắn, lên tới khoảng 6 ml, đủ để giết 20 người, thậm chí một con voi. Độc tố tác động trực tiếp lên trung tâm hô hấp trong não, gây suy hô hấp và ngừng tim.

National Geographic cho biết tại Ấn Độ, rắn cắn là một vấn đề y tế nghiêm trọng. Mỗi năm, nước này ghi nhận khoảng 40.000-60.000 ca tử vong do rắn cắn, nhiều hơn tất cả các dạng xung đột người - động vật hoang dã khác cộng lại. Với mỗi trường hợp không qua khỏi, có thêm khoảng chín người bị thương nặng hoặc tàn tật vĩnh viễn. Tổ chức Y tế Thế giới đã xếp rắn cắn vào nhóm bệnh nhiệt đới bị lãng quên.

Hổ mang chúa vốn phân bố rộng ở Ấn Độ, miền nam Trung Quốc và Đông Nam Á. Chúng có thể thích nghi với nhiều môi trường, từ rừng mưa, bụi tre, đầm lầy ngập mặn đến đồng cỏ vùng cao và khu vực ven sông. Tuy nhiên, sự xuất hiện ngày càng nhiều gần hạ tầng giao thông cho thấy chúng đang phải thích nghi trong một thế giới do con người định hình.

Nghiên cứu kêu gọi tăng cường phối hợp giữa ngành đường sắt, lực lượng kiểm lâm và các đội cứu hộ động vật để theo dõi, xử lý kịp thời các trường hợp phát hiện rắn trên tàu. Trong bối cảnh rừng bị thu hẹp và giao thông mở rộng, câu chuyện còn phản ánh cách động vật hoang dã buộc phải thích nghi, đôi khi đầy rủi ro, với nhịp phát triển ngày càng nhanh của con người.