Ẩn số 15 điểm đàm phán của Mỹ tại Iran

Trong lúc cuộc xung đột giữa liên quân Mỹ-Israel và Iran bước sang tuần thứ tư, Washington bất ngờ chuyển hướng từ các tuyên bố cứng rắn về việc tấn công hạ tầng năng lượng sang nhấn mạnh khả năng đạt được một thỏa thuận toàn diện.

Diễn biến này diễn ra trong bối cảnh Eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu và khí đốt toàn cầu, gần như bị tê liệt. Áp lực từ thị trường năng lượng và các đồng minh khu vực đã thúc đẩy Mỹ tìm kiếm một lối thoát ngoại giao, dù các bên vẫn chưa xác nhận tiến trình đàm phán chính thức.

Trọng tâm đàm phán "15 điểm"

Trọng tâm của nỗ lực ngoại giao hiện nay là một đề xuất gồm 15 điểm mà phía Mỹ được cho là đã chuyển tới Iran thông qua các kênh trung gian. Danh sách này phản ánh các yêu cầu cốt lõi của Washington, đồng thời kế thừa một phần các nội dung từng được đưa ra trước khi xung đột bùng phát, theo CNN.

Tổng thống Donald Trump nhấn mạnh ưu tiên hàng đầu là vấn đề hạt nhân: "Họ (Iran) sẽ không có vũ khí hạt nhân. Đó là điều ưu tiên số một, số hai và số ba". Tuyên bố này cho thấy lập trường không thay đổi của Mỹ trong việc ngăn chặn hoàn toàn khả năng phát triển vũ khí hạt nhân của Tehran.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump được cho là đang ngầm đề xuất khung thỏa thuận "15 điểm" với Iran nhằm thoát xung đột. Ảnh: Reuters.

Một trong những điểm đáng chú ý là yêu cầu Iran chuyển giao hoặc từ bỏ kho uranium có mức độ làm giàu cao - thứ mà ông Trump gọi là "bụi hạt nhân".

"Chúng tôi muốn phần đó, tôi nghĩ chúng tôi sẽ có được", ông Trump nói, ám chỉ mục tiêu kiểm soát hoàn toàn vật liệu nhạy cảm.

Ngoài ra, đề xuất còn bao gồm việc hạn chế năng lực quân sự thông thường của Iran, đặc biệt là chương trình tên lửa. CNN dẫn các nguồn tin khu vực cho biết Washington muốn Tehran "giữ mức thấp" về phát triển tên lửa, nhằm giảm thiểu rủi ro đối với các đồng minh Trung Đông.

Các máy ly tâm của Iran phục vụ công tác làm giàu uranium. Ảnh: Reuters.

Một nội dung khác là yêu cầu Iran chấm dứt hỗ trợ cho các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. Đây từ lâu là điểm gây tranh cãi, khi Mỹ và các đồng minh cáo buộc Tehran sử dụng các nhóm này để mở rộng ảnh hưởng chiến lược.

Đề xuất cũng được cho là bao gồm điều khoản liên quan đến việc công nhận quyền tồn tại của Israel - một yêu cầu nhạy cảm về chính trị đối với Iran. Nếu được đưa vào bàn đàm phán chính thức, đây có thể trở thành rào cản lớn nhất.

Song song, Mỹ muốn thiết lập một cơ chế đảm bảo an ninh hàng hải tại Eo biển Hormuz, có thể dưới hình thức kiểm soát chung. Ông Trump từng phát biểu rằng tuyến đường này "có thể được kiểm soát bởi tôi và Giáo chủ (Hồi giáo Iran)", dù chưa rõ cơ chế cụ thể.

Một số điểm khác trong đề xuất liên quan đến việc thúc đẩy hòa bình khu vực, bao gồm đối thoại giữa Iran và các quốc gia Vùng Vịnh. Tuy nhiên, giới phân tích nhận định phần lớn nội dung này mang tính khung nguyên tắc hơn là điều khoản ràng buộc cụ thể.

Dù vậy, một số điều khoản trong "15 điểm" là “gần như không thể chấp nhận" đối với Iran, đặc biệt là yêu cầu từ bỏ hoàn toàn quyền làm giàu uranium, vốn là vấn đề mà Tehran đã bảo vệ suốt hai thập kỷ qua, theo CNN.

Ngoại giao ngầm

Các nỗ lực trung gian đang diễn ra đồng thời trên nhiều kênh, với sự tham gia của Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Oman. Những quốc gia này đóng vai trò truyền tải thông điệp giữa hai bên trong bối cảnh chưa có đàm phán trực tiếp.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan khẳng định: "Nếu cả hai bên đồng ý, Pakistan luôn sẵn sàng đăng cai các cuộc đàm phán". Điều này cho thấy khả năng hình thành một diễn đàn đối thoại chính thức trong thời gian tới.

Trong khi đó, Nhà Trắng tỏ ra thận trọng. Thư ký báo chí Karoline Leavitt nói: "Đây là các thảo luận ngoại giao nhạy cảm. Suy đoán về các cuộc gặp không nên được coi là kết luận cuối cùng". Tuyên bố này phản ánh mức độ chưa chắc chắn của tiến trình.

Phía Iran ban đầu phủ nhận hoàn toàn việc đàm phán. Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội: "Không có cuộc đàm phán nào với Mỹ, đây là tin giả nhằm thao túng thị trường và thoát khỏi thế bế tắc". Tuy nhiên, cách diễn đạt này không loại trừ khả năng có trao đổi gián tiếp.

Sau đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran thừa nhận đã nhận được "các thông điệp thông qua các quốc gia thân thiện", cho thấy một mức độ tương tác nhất định, dù chưa đạt tới đàm phán chính thức.

Từ đe dọa quân sự đến mở cửa đàm phán

Sự xuất hiện của đề xuất "15 điểm" đánh dấu bước ngoặt rõ rệt trong cách tiếp cận của Washington. Chỉ vài ngày trước, Tổng thống Trump còn tuyên bố sẽ xóa sổ các nhà máy điện của Iran nếu Eo biển Hormuz không được mở lại trong 48 giờ.

Tuy nhiên, áp lực từ các đồng minh Vùng Vịnh với mối lo ngại về nguy cơ leo thang và thiệt hại kinh tế đã khiến Nhà Trắng điều chỉnh lập trường. Các cảnh báo cho rằng tấn công hạ tầng dân sự có thể dẫn tới phản ứng dây chuyền đã đóng vai trò quan trọng.

Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent thừa nhận: "Đôi khi phải leo thang để xuống thang". Tuy vậy, diễn biến thực tế cho thấy Mỹ đã chọn con đường giảm nhiệt thông qua ngoại giao.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent. Ảnh: Reuters.

Thông báo về các cuộc trao đổi được đưa ra ngay trước giờ mở cửa thị trường tài chính Mỹ, kéo theo sự phục hồi của chứng khoán và giảm giá dầu. Điều này cho thấy yếu tố kinh tế cũng ảnh hưởng đáng kể đến quyết định chính sách.

Dẫu vậy, việc Mỹ tiếp tục triển khai lực lượng quân sự tới Trung Đông song song với các tín hiệu ngoại giao khiến nhiều chuyên gia hoài nghi về mức độ nghiêm túc của tiến trình đàm phán.

Bản thân ông Trump vẫn giữ giọng điệu lạc quan: "Họ muốn đạt thỏa thuận, và chúng tôi sẽ hoàn thành điều đó". Tuy nhiên, ông không cung cấp chi tiết cụ thể về tiến độ hay đối tác đối thoại.