Vùng Vịnh thấp thỏm

Cover

Các quốc gia Vùng Vịnh nhiều khả năng sẽ phải chấp nhận thực tế về một mối đe dọa thường trực từ chính quyền Iran và kho tên lửa còn lại của nước này.

Các căn cứ quân sự của Mỹ trên lãnh thổ các quốc gia Vùng Vịnh đã biến họ thành mục tiêu của Iran trong những động thái đáp trả đối với chiến dịch quân sự chung của Mỹ và Israel.

Tuy nhiên, các quốc gia này khẳng định không thể chấp nhận việc Iran duy trì quyền kiểm soát Eo biển Hormuz - tuyến đường huyết mạch ảnh hưởng đến phần lớn hoạt động thương mại của họ, theo Guardian.

Thế lưỡng nan an ninh Vùng Vịnh

Khi đồng ý với thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, Iran nhấn mạnh sẽ giữ quyền kiểm soát Eo biển Hormuz. Điều này có thể cho phép Tehran gây sức ép kinh tế lên các nước Vùng Vịnh bất cứ lúc nào. Tương lai của Eo biển Hormuz sẽ là một trong những vấn đề then chốt trong các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran, dự kiến bắt đầu tại Islamabad.

Các quốc gia Vùng Vịnh đã tuyên bố thành công trong việc đánh chặn phần lớn các đợt tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran trong suốt năm tuần xung đột, cho thấy năng lực phòng thủ của họ.

Tuy vậy, các nước trong khu vực vẫn chia rẽ về định hướng quan hệ với Iran trong tương lai. Một nhóm có lập trường cứng rắn hơn, do Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Bahrain dẫn đầu, trong khi các quốc gia khác kỳ vọng vào hòa bình thông qua việc tái lập quan hệ với Tehran, theo Guardian.

Truyền thông nhà nước Iran hôm 8/4 cho biết UAE có thể đứng sau một cuộc tấn công vào cơ sở dầu mỏ của Iran tại đảo Lavan chỉ vài giờ sau khi lệnh ngừng bắn được công bố và Tehran đã tiến hành đáp trả. Đây được cho là hành động tấn công duy nhất của một quốc gia Vùng Vịnh trong cuộc xung đột. UAE chưa đưa ra bình luận.

Arab Saudi và Iran hôm 9/4 đã có cuộc tiếp xúc chính thức đầu tiên kể từ khi xung đột bùng phát, thông qua cuộc điện đàm giữa hai ngoại trưởng nhằm "thảo luận các biện pháp giảm căng thẳng, khôi phục an ninh và ổn định trong khu vực", theo Guardian.

Giáo sư Bader Mousa al-Saif thuộc Đại học Kuwait. Ảnh: Georgetown University.

Ông Bader Mousa al-Saif, giáo sư tại Đại học Kuwait, nhận định các quốc gia Vùng Vịnh cần xem xét lại mô hình an ninh, hướng tới thiết lập quan hệ đối tác với các quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ và các cường quốc tầm trung khác, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào Mỹ.

Ông al-Saif cũng nhấn mạnh khu vực Vùng Vịnh cần tránh nguy cơ xung đột tái diễn liên tục để có thể tái thiết nền tảng kinh tế.

"Các quốc gia trong khu vực cần phải suy nghĩ lại về mô hình hiện tại", ông al-Saif nói. "Vấn đề là làm thế nào để bảo vệ toàn bộ khu vực khỏi nguy cơ rơi vào một cuộc chiến kéo dài vô tận".

Tái cấu trúc liên minh Vùng Vịnh

Những quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, vốn sở hữu lực lượng quân sự lớn và năng lực đáng kể, được dự báo sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng tại Vùng Vịnh. Xu hướng này đã xuất hiện từ trước khi chiến tranh nổ ra.

Trong những tháng gần đây, Arab Saudi đã ký kết hiệp ước quốc phòng với Pakistan, trong khi UAE công bố quan hệ đối tác quốc phòng với Ấn Độ. Trong thời gian xung đột, Arab Saudi, UAE và Qatar cũng nhanh chóng ký các thỏa thuận quốc phòng với Ukraine nhằm đối phó với mối đe dọa từ máy bay không người lái của Iran.

Đề xuất về việc thành lập một liên minh Hồi giáo theo mô hình của NATO cũng được nhắc đến song ý tưởng này được đánh giá là khó khả thi.

Một liên kết mới giữa Arab Saudi, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Pakistan mang tên "Step" đã hình thành vào tháng 3. Tuy nhiên, sự cạnh tranh giữa các quốc gia này và việc thiếu rõ ràng về đối tượng bảo vệ (Iran hay Israel) khiến mối quan hệ trở nên phức tạp. Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan có chung biên giới với Iran và không mong muốn xảy ra đối đầu trực tiếp với Tehran, theo Guardian.

Vương quốc Anh, quốc gia đã hỗ trợ bảo vệ không phận Vùng Vịnh trong thời gian chiến sự, cũng có thể đóng vai trò trong cấu trúc an ninh mới.

Trong chuyến thăm Jeddah hôm 8/4, Thủ tướng Keir Starmer đã thảo luận với Thái tử Arab Saudi về "cách thức tăng cường hợp tác công nghiệp quốc phòng nhằm nâng cao năng lực và an ninh chung".

Thủ tướng Anh Keir Starmer đến Bahrain vào ngày 9/4 trong khuôn khổ chuyến công du Vùng Vịnh kéo dài 3 ngày. Ảnh: WPA.

Ông Abdulkhaleq Abdulla, giáo sư khoa học chính trị tại UAE, cho rằng quan hệ an ninh với Mỹ sẽ tiếp tục được củng cố, đồng thời dự báo nhiều quốc gia sẽ đi theo UAE trong việc thiết lập quan hệ với Israel, bao gồm cả hợp tác quân sự và tình báo.

UAE là quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ các đợt tấn công của Iran, với 2.256 máy bay không người lái và hơn 563 tên lửa được phóng tới, trong đó hơn 90% đã bị đánh chặn, theo thống kê chính thức. Con số này cao hơn đáng kể so với khoảng 850 đạn đạo mà Iran phóng về phía Israel.

"Iran đã trở thành kẻ thù số một trong 40 ngày qua đối với UAE và các quốc gia Arab khác", ông Abdulla nhận định. "Trước một đối thủ như vậy, các quốc gia buộc phải duy trì trạng thái cảnh giác 24/7".

Bà Yasmine Farouk, Giám đốc dự án Vùng Vịnh tại tổ chức nghiên cứu International Crisis Group. Ảnh: European Institute of Peace.

Bà Yasmine Farouk, Giám đốc dự án Vùng Vịnh tại tổ chức nghiên cứu International Crisis Group, cho rằng Arab Saudi có vị thế thuận lợi hơn trong quá trình phục hồi, nhờ hệ thống đường ống dầu và cảng tại Biển Đỏ, quy mô lãnh thổ lớn và cơ sở hạ tầng năng lượng ít bị tàn phá hơn so với các quốc gia khác trong khu vực. Tuy nhiên, chi phí tái thiết có thể ảnh hưởng đến kế hoạch đa dạng hóa kinh tế đến năm 2030 của Riyadh.

"Arab Saudi có chiều sâu chiến lược và nguồn lực để phục hồi. Yếu tố địa lý đã hỗ trợ đáng kể cho quốc gia này", bà Farouk nhận định.

Ông Andreas Krieg, phó giáo sư tại Đại học Hoàng gia London, cho rằng các quốc gia Vùng Vịnh sẽ không tìm cách thay thế vai trò bảo trợ an ninh của Mỹ, mà sẽ bổ sung thêm các quan hệ đối tác, đặc biệt với châu Âu.

Phó giáo sư Andreas Krieg thuộc Đại học Hoàng gia London. Ảnh: Champions Speakers.

Phó giáo sư Krieg dự báo khu vực sẽ gia tăng đầu tư vào hệ thống phòng không và phòng thủ tên lửa, củng cố cơ sở hạ tầng cảng và nhà máy khử mặn, tăng cường giám sát hàng hải và phát triển các tuyến xuất khẩu thay thế.

"Mỹ vẫn là cường quốc duy nhất nằm ngoài khu vực sở hữu cấu trúc quân sự thực sự tại Vùng Vịnh. Tuy nhiên, hiện nay, trong mắt nhiều nhà lãnh đạo khu vực, Washington ngày càng bị xem là một đối tác an ninh đắt đỏ và thiếu tin cậy, trong khi các nước Vùng Vịnh vẫn phải gánh chịu rủi ro bị trả đũa", ông Krieg nhận định. "Các căn cứ sẽ vẫn tồn tại nhưng giờ đây chúng giống như những 'điểm kích hoạt xung đột’ hơn là lá chắn bảo vệ".