Trên chiếc khay inox đặt cạnh bàn hài cốt trong khu lấy mẫu ở Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP.HCM), vài chiếc răng còn nguyên chân, những đoạn xương dài được chọn ra, xếp ngay ngắn. Đội quy tập phủi sạch lớp bùn bám sau gần 60 năm nằm dưới lòng đất.
Mỗi mẫu vật đều được đặt tách riêng, chờ các giám định viên của Trung tâm Pháp y TP.HCM kiểm tra trước khi chọn mẫu rồi đưa vào bảo quản.
 |
| Chiếc răng được tìm thấy trong đợt tìm kiếm, quy tập hài cốt tại công viên Lê Thị Riêng ngày 11/7. Ảnh: Hoài Bảo. |
Chất lượng ADN tại công viên Lê Thị Riêng như thế nào?
Đứng giữa căn phòng, anh Vương Gia Bảo, giám định viên Trung tâm Pháp y TP.HCM, tổ phó tổ lấy mẫu trong đợt quy tập tại công viên Lê Thị Riêng, cẩn thận quan sát từng mẫu vật. Anh cúi sát bên bàn, quan sát từng chiếc răng, từng đoạn xương rồi trao đổi ngắn với cộng sự trước khi đưa ra lựa chọn. Với tổ giám định, tìm được một mẫu còn đủ chất lượng đồng nghĩa mở thêm cơ hội xác định danh tính cho một liệt sĩ.
Theo anh Bảo, chất lượng mẫu tại hiện trường tương đối khả quan. Phần lớn răng và xương vẫn còn cứng chắc dù đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm. Nhưng việc lấy được mẫu chỉ là bước đầu. Thách thức lớn hơn nằm ở phần ADN bên trong.
ADN tồn tại trong các tế bào của cơ thể. Nếu hình dung ADN như một sợi chỉ rất dài mang thông tin di truyền của mỗi người, thì sau gần 60 năm nằm dưới lòng đất, "sợi chỉ" ấy liên tục chịu tác động của nhiệt độ, độ ẩm, nước ngầm và vi sinh vật. Theo thời gian, các chuỗi ADN dài bị phân mảnh thành những đoạn rất ngắn, nhiều đoạn hư hỏng đến mức không còn đủ thông tin để phân tích.
Điều các giám định viên cần không phải bản thân chiếc răng hay đoạn xương, mà là những tế bào còn sót lại bên trong. Đây mới là nơi chứa ADN phục vụ giám định.
"Các mẫu răng, xương đã chôn vùi quá lâu thường có ADN đã xuống cấp, bị phân mảnh. Đây là khó khăn lớn nhất trong quá trình tách chiết và phân tích sau này", anh Bảo giải thích.
    |
Giám định viên, bác sĩ pháp y phân loại xương từ bộ hài cốt vừa được đưa lên khỏi hố chôn. Ảnh: Hoài Bảo, Văn Nguyện. |
Chính vì vậy, việc lựa chọn vị trí lấy mẫu được thực hiện rất cẩn trọng. Chất lượng mẫu đầu vào là một trong những yếu tố quan trọng quyết định khả năng thu hồi ADN.
Theo giám định viên từ Trung tâm Pháp y TP.HCM, mẫu được ưu tiên luôn là răng. Phần chân răng nằm sâu trong xương hàm, giúp bảo vệ các mô bên trong như tủy răng khỏi tác động của môi trường. Nếu chân răng còn nguyên vẹn, cứng chắc và không bị nhiễm ADN ngoại lai, khả năng thu hồi ADN từ mẫu thường cao hơn.
Sau khi quan sát, giám định viên Vương Gia Bảo không lấy ngẫu nhiên bất kỳ chiếc răng nào. Mỗi chiếc đều được nhấc lên, quan sát kỹ phần chân răng rồi mới quyết định. Sau đó, mẫu được đặt vào dụng cụ bảo quản riêng, ghi mã số và niêm phong theo đúng quy trình để tránh nhầm lẫn hoặc nhiễm ADN ngoại lai (ADN từ người hoặc nguồn khác vô tình lẫn vào mẫu trong quá trình xử lý).
Nếu không còn răng, tổ lấy mẫu chuyển sang các xương dài. Trong đó, xương đùi thường được ưu tiên vì có lớp xương dày, cấu trúc chắc và khả năng bảo tồn ADN tốt hơn nhiều loại xương khác sau thời gian dài chôn vùi.
 |
| Giám định viên Bảo túc trực tại công viên Lê Thị Riêng để lấy mẫu. Ảnh: Văn Nguyện. |
Khi răng và xương dài không còn đủ điều kiện phân tích, tổ giám định sẽ lấy mẫu từ xương đá - phần đá của xương thái dương nằm sâu ở nền sọ. Đây là phần xương có mật độ cao nhất trong cơ thể người và được xem là một trong những vị trí bảo tồn ADN tốt nhất trên bộ xương.
"Mục tiêu của chúng tôi là tìm được ít nhất một mẫu đủ chất lượng để xét nghiệm. Chỉ cần còn một cơ hội, tổ lấy mẫu vẫn sẽ tiếp tục tìm kiếm", anh Bảo chia sẻ.
Theo giám định viên, nhờ quá trình lựa chọn kỹ lưỡng, phần lớn hài cốt quy tập tại công viên Lê Thị Riêng đều thu được ít nhất một mẫu đủ điều kiện để đưa vào quy trình giám định ADN. Đối với phần hài cốt chưa tìm được mẫu chất lượng, đội "luôn nỗ lực đến phút cuối để không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào".
Công nghệ giúp "đọc" mảnh ghép còn sót lại
Sau khi được niêm phong, các mẫu răng và xương thu từ hiện trường được bảo quản theo quy trình nghiêm ngặt rồi chuyển đến đơn vị giám định theo phân công của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515).
Theo Quyết định số 51/QĐ-BCĐQG ngày 31/5/2026, việc tiếp nhận và giám định ADN mẫu hài cốt được phân công dựa trên năng lực của từng đơn vị. Đối với khu vực TP.HCM, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là đơn vị phụ trách. Để giảm tải số lượng mẫu ngày càng lớn, Trung tâm Pháp y TP.HCM dự kiến tiếp nhận giám định một phần mẫu hài cốt trên địa bàn theo phân công của Ban Chỉ đạo.
Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, giám định viên tại Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), cho biết ngay từ khi tiếp nhận, các chuyên gia sẽ đánh giá sơ bộ tình trạng bảo tồn của răng, xương để lựa chọn quy trình xử lý phù hợp.
Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, Trung tâm Giám định ADN là một trong những đơn vị nòng cốt thực hiện giám định ADN hài cốt liệt sĩ trên cả nước. Ban đầu, trung tâm được giao xử lý hơn 6.600 mẫu, nhưng đến nay số mẫu cần xác minh đã vượt 10.000.
"Mỗi mẫu có mức độ bảo tồn khác nhau. Có mẫu còn khá nguyên vẹn, nhưng cũng có mẫu ADN đã phân mảnh hoặc còn lại với số lượng rất ít. Ngay từ khi tiếp nhận, chúng tôi đánh giá sơ bộ chất lượng để lựa chọn phương án xử lý phù hợp nhất", ông Tuấn cho biết.
 |
| Mẫu xương được chọn sẽ qua nhiều lớp xử lý nghiêm ngặt trước khi giám định. Ảnh: Việt Linh. |
Sau khi được lựa chọn, mẫu xương hoặc răng tiếp tục được bảo quản theo quy chuẩn kỹ thuật nhằm hạn chế mẫu xuống cấp thêm và tránh nhiễm ADN ngoại lai, bởi chỉ một lượng ADN lẫn rất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả giám định.
Đồng quan điểm, giám định viên Gia Bảo, Trung tâm Pháp y TP.HCM, cho biết với những hài cốt đã nằm dưới lòng đất gần 60 năm, thử thách lớn nhất không phải tìm được ADN mà là phần ADN còn lại đã bị phân mảnh quá nhiều.
Đó cũng là lý do công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới kết hợp phân tích SNP (NGS-SNP) được kỳ vọng tạo bước tiến trong xác định danh tính liệt sĩ. NGS (Next Generation Sequencing) là công nghệ có thể đọc đồng thời rất nhiều đoạn ADN. Kết hợp với SNP (Single Nucleotide Polymorphism - các biến thể tại một vị trí đơn lẻ trên ADN), phương pháp này vẫn có thể khai thác thông tin từ những mảnh ADN rất ngắn còn sót lại.
"Dù các chuỗi ADN dài đã bị đứt gãy theo thời gian, những đoạn ngắn còn lại vẫn chứa thông tin di truyền. Khi giải trình tự những đoạn này và phân tích hàng nghìn vị trí SNP, chúng tôi có thể so sánh với ADN của thân nhân để đánh giá khả năng có quan hệ huyết thống", anh Bảo giải thích.
Mỗi người mang một tổ hợp biến thể SNP đặc trưng, được di truyền từ cha và mẹ. Việc so sánh hàng nghìn vị trí SNP giúp tăng độ chính xác khi xác định quan hệ huyết thống, ngay cả trong những trường hợp ADN đã xuống cấp nghiêm trọng.
 |
| Các mẫu vật được chọn lọc kỹ lưỡng và bảo quản theo quy chuẩn kỹ thuật nhằm hạn chế ADN tiếp tục phân hủy trước khi giám định. Ảnh: Việt Linh. |
Năm 2025, kết quả thử nghiệm của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho thấy quy trình NGS-SNP đạt tỷ lệ tách chiết ADN thành công khoảng 93% trên các mẫu hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Đây được xem là bước tiến quan trọng, mở thêm cơ hội xác định danh tính cho nhiều trường hợp trước đây rất khó thực hiện.
Tuy vậy, theo anh Gia Bảo, trong một số quy trình hiện nay, việc đối chiếu vẫn chủ yếu dựa trên ADN ti thể (mitochondrial DNA - loại ADN nằm trong ty thể của tế bào và chỉ được truyền từ mẹ sang con). Nhờ đặc điểm này, ADN ti thể có thể xác định mối quan hệ huyết thống theo dòng mẹ ngay cả khi cha mẹ hoặc con ruột của liệt sĩ không còn.
"Tuy nhiên, nếu một người mẹ có nhiều người con thì họ đều mang ADN ti thể gần như giống nhau. Vì vậy, kết quả chỉ cho biết các mẫu có cùng dòng mẹ, chứ chưa thể khẳng định chính xác đó là người con nào", anh Bảo nói.
Theo vị giám định viên, cùng với sự phát triển của công nghệ giải trình tự và các bộ hóa chất mới, việc phân tích ngày càng khai thác được nhiều dấu mốc trên ADN nhân (loại ADN nằm trong nhân tế bào, chứa phần lớn thông tin di truyền của con người). Điều này giúp mở rộng khả năng xác định nhiều mối quan hệ huyết thống như cha - con, mẹ - con và những người thân gần.
Theo các chuyên gia, kết quả giám định ADN không phải căn cứ duy nhất để xác định danh tính liệt sĩ. Kết quả này còn được đối chiếu với hồ sơ lưu trữ, thông tin quy tập, di vật thu được tại hiện trường và dữ liệu ADN của thân nhân trước khi cơ quan có thẩm quyền đưa ra kết luận cuối cùng.
Vì vậy, phía sau một kết quả ADN trùng khớp là quá trình phối hợp của nhiều lực lượng, từ đội quy tập, tổ lấy mẫu, phòng xét nghiệm đến các đơn vị lưu trữ hồ sơ. Mỗi mắt xích đều góp phần đưa một liệt sĩ trở về với gia đình bằng chính tên tuổi của mình.
