Thiếu sách giáo khoa: Phải xóa độc quyền xuất bản

Phụ huynh tìm mua SGK Ảnh: Như Ý.

Liên quan câu chuyện thiếu sách giáo khoa (SGK) đang diễn ra ở nhiều địa phương, Báo Tiền Phong đã có cuộc trao đổi với TS Nguyễn Tiến Thanh, Chủ tịch Hội đồng thành viên kiêm Tổng giám đốc Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục Việt Nam, đơn vị chịu trách nhiệm xuất bản, phát hành SGK

NXB giáo dục việt Nam không thể tự ý “bốc thuốc”

Thưa ông, tình trạng thiếu SGK đã được báo chí phản ánh thời gian qua. Bộ GD&ĐT cũng đã nhận trách nhiệm. Là người trong cuộc, ông có thể nói rõ hơn nguyên nhân thực sự của tình trạng này?

Thực ra, nếu xét về tổng lượng cung ứng, năm nay không hề thiếu sách so với mọi năm, càng không thiếu so với năm ngoái hay năm kia. Tuy nhiên, tình trạng “nóng” dư luận và thiếu cục bộ phát sinh từ nhiều vướng mắc đan xen, từ công tác quản lý đến khâu đăng ký.

Thứ nhất, việc thay đổi địa giới hành chính và nhân sự dẫn đến không còn phòng giáo dục - đơn vị trước đây phụ trách chính việc yêu cầu các trường thống kê nhu cầu đặt SGK hàng năm. Ở cấp phường, xã, cán bộ phụ trách không có chuyên môn về giáo dục nên không nắm được nhu cầu cụ thể của từng trường.

Tại các trường học, việc đăng ký mua SGK do hiệu trưởng phụ trách. Đây là những người rất chuyên nghiệp, am hiểu công việc. Tuy nhiên, việc sáp nhập diễn ra ngay trước thềm năm học mới khiến một số hiệu trưởng chuyển xuống làm hiệu phó và không còn trách nhiệm phụ trách công việc này

Trong khi đó, khối lượng công việc sau sáp nhập rất lớn, dẫn đến việc đăng kí SGK cho học sinh không được quan tâm đúng mức.

Thứ hai, tại một số địa phương còn xuất hiện nhiều tình huống khác khiến việc đặt SGK gặp khó khăn, trở ngại

Có nơi quan niệm rằng SGK phải luôn có sẵn 1 triệu hay 10 triệu bản trong kho của NXB, muốn lấy lúc nào cũng có. Đây là cách hiểu chưa đúng với thực tế sản xuất, cung ứng SGK.

Đơn cử tại TP.HCM, có tới 38% số trường không đặt sách qua kênh trường học. Thậm chí, khoảng tháng 5, tháng 6, khi NXB mang sách đến những trường đã đặt, Sở GD&ĐT TPHCM lại nhắn tin cho các cụm trường yêu cầu không được nhận sách để chờ chính sách miễn phí của thành phố.

Hậu quả là các trường đồng loạt không nhận sách, buộc NXB phải có văn bản làm việc với giám đốc sở. Cuối cùng, vẫn còn 197 trường kiên quyết không nhận số sách đã đặt, với số lượng ước tính lên đến hàng chục nghìn học sinh.

Điều này buộc hàng trăm nghìn phụ huynh phải đổ ra các cửa hàng bán lẻ. Riêng tại TP.HCM, NXB có 10 cửa hàng, có nơi đón tới 5.000 người/ngày, dẫn đến cảnh phụ huynh phải xếp hàng mua sách.

Thứ ba, Bộ GD&ĐT và các địa phương không cung cấp dữ liệu học sinh. Từ tháng 9 năm ngoái, NXB đã gửi văn bản xin dữ liệu học sinh từ Bộ GD&ĐT để xây dựng kế hoạch cho tháng 12/2025 nhưng không nhận được phản hồi. NXB cũng xin dữ liệu từ các địa phương, nhưng chính các địa phương cũng không nắm được số liệu.

Tại cuộc họp trực tuyến ngày 14/9 với 34 tỉnh, thành phố, dù Bộ GD&ĐT yêu cầu nhưng chỉ có 12/34 địa phương gửi báo cáo. Bản thân lãnh đạo Bộ cũng không nhận được phản hồi trực tiếp qua điện thoại từ các sở về tình trạng thiếu SGK. Các sở quan niệm SGK không phải việc của mình, trong khi thực tế đây phải là một phần trách nhiệm của công tác quản lý nhà nước.

Có ý kiến cho rằng, NXB thụ động, không chủ động dự trù nguồn hàng từ sớm. Ông phản hồi thế nào về việc này?

NXB đã chủ động xây dựng kế hoạch từ tháng 6/2025, bởi quy trình đấu thầu in ấn của doanh nghiệp Nhà nước mất nhiều thời gian. Đến ngày 30/7 năm nay, NXB đã cung cấp tất cả các đơn đặt hàng từ địa phương. Trong gói đấu thầu, NXB đã dự trù ở mức tối đa lên tới 30% sản lượng tùy chọn mua thêm. Tuy nhiên, nhu cầu phát sinh thực tế đột ngột tăng lên tới 39,7%.

Thực tế, NXB Giáo dục Việt Nam là doanh nghiệp Nhà nước, hoạt động theo Luật Doanh nghiệp. Nếu NXB tự ý in thừa và tồn kho 30% này, tương đương cả nghìn tỷ đồng, sẽ bị quy trách nhiệm về việc làm thất thoát vốn nhà nước, gây thiệt hại và trách nhiệm của lãnh đạo NXB sẽ rất lớn.

Trước đây, theo yêu cầu của lãnh đạo Bộ GD&ĐT, NXB từng phải dự trữ 2% SGK. Sau đó, số sách này tồn kho và Ủy ban Kiểm tra Trung ương vào làm việc, yêu cầu kỷ luật. Ngược lại, nếu thiếu sách, NXB chịu áp lực dư luận. Trong khi đó, NXB không có thẩm quyền hay chức năng bắt buộc học sinh, nhà trường phải mua sách. Chúng tôi không thể tự ý “bốc thuốc” hay tự quyết định số lượng in khi không có đơn đặt hàng.

Vướng đủ thứ

Vậy tại sao NXB không thực hiện liên kết xuất bản với các đơn vị tư nhân bên ngoài để in ấn nhanh hơn khi xảy ra thiếu sách?

Về cá nhân, tôi và lãnh đạo NXB rất mong muốn được liên kết xuất bản SGK. Các đơn vị tư nhân có thừa năng lực để in ấn và phát hành, nhưng luật hiện không cho phép.

SGK hiện nay là tài sản của doanh nghiệp nhà nước. Nếu mang tài sản nhà nước đi liên kết cho doanh nghiệp tư nhân in và bán lấy lãi, sẽ bị quy vào hành vi làm thất thoát tài sản nhà nước, nhóm lợi ích.

Liên kết xuất bản thông thường là khi đối tác tư nhân tự bỏ vốn làm sách, NXB chỉ cấp phép. Còn ở đây, sách là tài sản nhà nước nên không thể mang đi liên kết xuất bản như các ấn phẩm thông thường.

Dư luận cho rằng, NXB Giáo dục Việt Nam đang “muốn giữ độc quyền” xuất bản và phát hành SGK. Ông nói sao về điều này?

Tôi xin khẳng định lại: Tôi và NXB không hề mong muốn độc quyền SGK. Bạn có thể giật thẳng tít báo: “Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc NXB Giáo dục Việt Nam mong muốn không độc quyền SGK”.

Việc nắm độc quyền không mang lại lợi ích cho mỗi cá nhân trong NXB. Tôi xin nhắc lại, NXB là doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, lợi nhuận nộp ngân sách, lương cán bộ theo quy định. Nắm độc quyền chỉ đem lại áp lực và gánh nặng như hiện nay. Nếu Nhà nước có cơ chế tháo gỡ pháp lý để chia sẻ bản quyền cho các NXB khác cùng làm, chúng tôi sẵn sàng giao ngay.

Về phát hành, chúng tôi cũng nhận thấy đang có sự bất cập từ mô hình công ty mẹ - con trong doanh nghiệp nhà nước. Trước đây, NXB giữ cổ phần, tại 38 công ty, gồm 7 công ty phát hành, các công ty thiết kế, tổ chức bản thảo, nhà in...

Mô hình này đang là một rào cản trong việc phát hành SGK hiện nay. Nếu NXB được làm việc trực tiếp với 34 công ty sách địa phương thì công việc sẽ hiệu quả hơn rất nhiều so với việc phải thông qua 7 công ty phát hành đầu mối. Nếu được, chúng tôi mong cơ quan có thẩm quyền có chính sách tháo gỡ bất cập này.

Vậy để tránh lặp lại tình trạng thiếu sách vào năm học tới, NXB có đề xuất giải pháp gì?

Nếu không có sự phân định rõ ràng trách nhiệm giữa Bộ GD&ĐT, chính quyền các địa phương và NXB - với tư cách là doanh nghiệp cung ứng - thì chắc chắn năm sau vẫn sẽ vướng mắc và có thể tiếp tục xảy ra tình trạng thiếu sách cục bộ.

Giải pháp bắt buộc gồm: Thứ nhất, phân định rõ chức năng của các bên. Cơ quan quản lý nhà nước và địa phương phải có trách nhiệm thống kê, tổng hợp chính xác nhu cầu đầu vào của từng tên sách trong số 244 tên sách. Ở bậc THPT, học sinh được tự chọn môn học nên nhu cầu thay đổi hàng năm.

Năm nay, có địa phương đặt một cuốn chỉ 200 bản nhưng có cuốn lên đến 700.000 bản. NXB chỉ là đơn vị sản xuất, cung ứng, không có thẩm quyền hay năng lực thay thế cơ quan nhà nước để đi điều tra nhu cầu của từng học sinh.

Thứ hai, phải tuân thủ mốc thời gian đặt hàng. Các địa phương triển khai miễn phí SGK phải chốt và báo cáo nhu cầu đặt hàng đúng quy định của Chính phủ, muộn nhất ngày 30/10 hàng năm cho năm học sau.

Thứ ba, NXB đang xây dựng kế hoạch cho việc in ấn, xuất bản SGK năm sau, đồng thời cải tổ lại mạng lưới và quy trình phát hành của NXB.

NXB Giáo dục Việt Nam cam kết sẽ đảm bảo cung ứng đầy đủ 100% mọi đơn đặt hàng, đúng thời gian trước ngày 30/7, miễn là nhận được số liệu đặt hàng chính xác và đúng thời hạn từ các địa phương.

Cảm ơn ông!