Tại sao Mỹ tạm dừng tấn công Iran?

Việc Mỹ duy trì áp lực lên Tehran nhưng vẫn kiềm chế hành động quân sự đang được định hình bởi ba yếu tố then chốt: năng lực phòng thủ tên lửa, các lỗ hổng trong liên minh và nỗi sợ về một cuộc chiến lan rộng.

Dù các lực lượng quân sự và hậu cần của Mỹ đã hoàn tất triển khai trên khắp khu vực để sẵn sàng cho cuộc tấn công dự kiến vào ngày 1/2, nhưng quyết định tạm dừng ở phút chót không đơn thuần là tín hiệu hạ nhiệt hay sự nhượng bộ. Thực chất, đây là một bước hiệu chỉnh chiến lược nhằm quản trị rủi ro, thay vì thay đổi các mục tiêu cốt lõi nhắm vào Iran.

Những tính toán đằng sau sự kiềm chế

Cốt lõi của quyết định này nằm ở một tình thế lưỡng nan quen thuộc trong chính sách Trung Đông của Mỹ. Washington vừa muốn thể hiện quyết tâm và duy trì khả năng răn đe, vừa nhận thức sâu sắc rằng một cuộc tấn công trực tiếp vào Iran có khả năng kích hoạt một phản ứng dây chuyền trên toàn khu vực.

Sự trả đũa có thể lan rộng khắp các cơ sở quân sự của Mỹ, lãnh thổ Israel và cơ sở hạ tầng của các đồng minh trên khắp Trung Đông, lôi kéo nhiều bên vào một cuộc đối đầu mà ranh giới của nó sẽ rất khó kiểm soát.

Các tính toán về phòng thủ tên lửa cũng đóng vai trò quan trọng trong sự cân nhắc này. Việc đảm bảo bảo vệ thỏa đáng cho Israel và các đối tác khu vực đòi hỏi một mức độ triển khai và tích hợp mà chính các nhà lập kế hoạch của Mỹ dường như vẫn coi là chưa hoàn thiện.

Một chiến dịch được phát động trong điều kiện như vậy không chỉ làm lộ ra những lỗ hổng vật lý, mà còn ảnh hưởng đến uy tín của các cam kết an ninh từ Mỹ trong trường hợp Iran phản ứng quy mô lớn.

Những rào cản chính trị nội bộ càng làm bức tranh thêm phức tạp. Một cuộc đối đầu kéo dài với Iran gợi lại ký ức về các chiến dịch quân sự trước đây - những cuộc chiến gây ra sự kiệt quệ về chiến lược thay vì mang lại kết quả quyết định.

Viễn cảnh bất ổn khu vực, sự gián đoạn thị trường năng lượng toàn cầu và một cam kết quân sự lâu dài là gánh nặng mà giới lãnh đạo Mỹ hiện nay có vẻ ngần ngại gánh vác nếu không có những đảm bảo rõ ràng về khả năng kiểm soát tình hình.

Israel hiện ở vị thế khác biệt và ngày càng nhạy cảm. Dù sự phối hợp với Washington vốn là điều hiển nhiên, nhưng những dấu hiệu gần đây cho thấy việc chia sẻ thông tin tác chiến đã có sự chọn lọc hơn. Việc Israel dường như không còn tham gia sâu vào một số kế hoạch của Mỹ đã gây ra sự bất an tại Tây Jerusalem, nơi luôn coi liên minh chiến lược với Mỹ là nền tảng cốt yếu.

Sự khác biệt này xuất phát từ cách nhìn nhận khác nhau về mức độ đe dọa và thời điểm hành động. Trong khi Mỹ ưu tiên quản trị leo thang và phân tán rủi ro cho toàn liên minh, Israel lại lo ngại khoảng thời gian để giải quyết các mối đe dọa chiến lược đang dần khép lại. Sự thiếu đồng nhất này có thể dẫn đến những hiểu lầm hoặc các quyết định đơn phương trong bối cảnh căng thẳng hiện nay.

Tổng thống Nga Vladimir Putin gặp Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Ali Larijani tại Điện Kremlin ngày 30/1. Ảnh: Sputnik.

Chiến lược của Iran

Về phía mình, Tehran đã đáp trả bằng cách kết hợp những thông điệp răn đe với các tín hiệu ngoại giao được tính toán kỹ lưỡng. Lời cảnh báo của Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei về những hệ lụy sâu rộng trong khu vực nhằm mục đích làm tăng cái giá phải trả của một hành động quân sự trong mắt đối phương, nhắm tới không chỉ Washington mà còn cả mạng lưới đồng minh của Mỹ. Những tuyên bố như vậy nằm trong một chiến lược rộng lớn hơn nhằm củng cố khả năng răn đe thông qua việc thể hiện quyết tâm, thay vì thúc đẩy leo thang một cách trực diện.

Song song với đó, giới chức Iran đã phát đi tín hiệu sẵn sàng tham gia đối thoại ngoại giao. Các báo cáo về triển vọng đàm phán giữa đại diện cấp cao hai bên cho thấy các kênh liên lạc vẫn đang được duy trì.

Thế trận "hai mũi nhọn" này phản ánh một cách tiếp cận nhất quán: ngoại giao được sử dụng như một công cụ chiến lược thay vì là dấu hiệu của sự nhượng bộ.

Theo Politico, nhóm 5 quốc gia gồm Saudi Arabia, Qatar, UAE, Oman và Thổ Nhĩ Kỳ đang tích cực phối hợp. Giới chức khu vực nhận định nỗ lực ngoại giao này xuất phát từ nỗi lo xung đột lan rộng - tương đồng với cảnh báo của Lãnh đạo tối cao Ayatollah Ali Khamenei rằng bất kỳ cuộc tấn công nào từ Mỹ cũng sẽ kích hoạt một "cuộc chiến khu vực".

Mới đây, Điện Kremlin cho biết Nga nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng xoay quanh Iran, đồng thời khẳng định Moscow từ lâu đã đề nghị hỗ trợ xử lý hoặc lưu trữ uranium làm giàu của Tehran.

“Chủ đề này nằm trong chương trình nghị sự từ khá lâu”, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov chia sẻ khi được hỏi liệu Nga có đang thảo luận với Iran và Mỹ về khả năng tiếp nhận uranium làm giàu của Iran hay không.

Ông Peskov khẳng định Nga coi đây là phương án có thể giúp loại bỏ một số “điểm gây căng thẳng” đối với nhiều quốc gia.

“Hiện nay, Nga đang tiếp tục các nỗ lực của mình, duy trì liên lạc với các bên liên quan và sẵn sàng làm hết khả năng để giảm leo thang căng thẳng xung quanh Iran”, ông Peskov nói thêm.

Trước đó, Nga từng cho biết vẫn còn dư địa cho đàm phán giữa Mỹ và Iran. “Chúng tôi tiếp tục kêu gọi các bên kiềm chế và từ bỏ việc sử dụng vũ lực để giải quyết vấn đề. Rõ ràng, tiềm năng cho các cuộc đàm phán vẫn chưa cạn kiệt… Chúng ta cần ưu tiên cơ chế đối thoại”, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nói với báo giới.

“Bất kỳ hành động quân sự nào cũng chỉ có thể gây hỗn loạn trong khu vực và dẫn tới những hậu quả nguy hiểm đối với sự ổn định của hệ thống an ninh toàn khu vực”, ông cho hay.

Đối với Tehran, mối quan tâm hàng đầu là tránh tạo ra một tiền lệ mà ở đó áp lực quân sự liên tục có thể trở thành công cụ cưỡng ép chính trị hiệu quả. Việc tham gia đàm phán giúp làm phức tạp hóa các kế hoạch của đối phương, kéo dài thời gian ra quyết định và thăm dò ý đồ của đối thủ, trong khi vẫn bảo vệ được các lập trường cốt lõi của mình.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi (trái) và người đồng cấp Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan tại Istanbul. Ảnh: Bộ Ngoại giao Iran.

Chỉ mới tạm dừng

Theo ông Shahram Akbarzadeh, giáo sư về chính trị Trung Đông và Trung Á tại Đại học Deakin (Australia), giới lãnh đạo Iran đang tập trung nỗ lực vận động các cường quốc trong khu vực để ngăn chặn xảy ra một cuộc xung đột.

“Họ hy vọng rằng việc tạo ra áp lực đủ lớn đối với ông Trump sẽ khiến ông thay đổi quyết định”, ông Akbarzadeh nói với Al Jazeera. “Nỗ lực phối hợp của các cường quốc khu vực có thể tạo được ấn tượng với ông Trump, đặc biệt nếu ông ấy hiểu rõ rằng cuộc chiến là điều bất lợi cho kinh doanh”.

“Sự bất ổn trong khu vực sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến nguồn cung dầu cho nền kinh tế toàn cầu, tạo ra hiệu ứng lan tỏa trên toàn thế giới. Kinh tế Mỹ cũng sẽ bị tác động”, ông nói thêm.

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: Reuters.

Trước những động thái mới, giới quan sát đang kỳ vọng về khả năng nối lại đàm phán nhằm giải quyết bất đồng kéo dài giữa đôi bên trong vấn đề hạt nhân, đồng thời xoa dịu lo ngại về nguy cơ bùng phát cuộc xung đột mới tại khu vực.

Một quan chức cấp cao của Iran và một nhà ngoại giao phương Tây nói với Reuters rằng Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi có thể gặp nhau tại Thổ Nhĩ Kỳ trong những ngày tới.

Một quan chức đảng cầm quyền Thổ Nhĩ Kỳ nói với Reuters rằng Tehran và Washington đã nhất trí rằng các cuộc đàm phán trong tuần này sẽ tập trung vào ngoại giao - động thái có thể giúp tạm thời tránh được các cuộc tấn công tiềm tàng.

"Ông Trump nói không có vũ khí hạt nhân, và chúng tôi đồng ý. Chúng tôi nhất trí với điều đó. Đó có thể là thỏa thuận tốt. Tất nhiên, đổi lại, chúng tôi mong muốn các biện pháp trừng phạt được dỡ bỏ. Vì vậy, thỏa thuận đó là khả thi", ông Araghchi nói với CNN hôm 1/2.

Trong khi đó, một quan chức Iran chia sẻ: "Các hoạt động ngoại giao đang diễn ra. Để nối lại đàm phán, Iran nói rằng không nên có bất kỳ điều kiện tiên quyết nào". Nước này "sẵn sàng thể hiện sự linh hoạt trong vấn đề làm giàu uranium, bao gồm việc giao khoảng 400 kg uranium được làm giàu cao (HEU)", quan chức trên cho biết.

Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 1/2 cho hay ông hy vọng Washington và Tehran có thể đạt được thỏa thuận.

"Hy vọng chúng ta sẽ đạt được thỏa thuận", ông Trump nói với các phóng viên tại Mar-a-Lago ở Florida. "Nếu không đạt được thỏa thuận, chúng ta sẽ biết liệu ông ấy có đúng hay không".

Tuyên bố trên nhằm đáp lại cảnh báo từ Lãnh tụ tối cao của Iran Ayatollah Ali Khamenei, rằng bất kỳ cuộc tấn công nào của Mỹ vào Iran sẽ châm ngòi cho một cuộc xung đột khu vực rộng lớn hơn.

Theo RT, yếu tố kiềm chế chính vẫn là nhận thức chung về hậu quả của một cuộc xung đột toàn diện. Một cuộc chiến liên quan đến Iran sẽ gây chấn động khắp Trung Đông, phá vỡ hệ thống kinh tế toàn cầu và lôi kéo nhiều cường quốc vào đối đầu trực tiếp. Các phương án tác chiến vẫn luôn sẵn sàng, cuộc khủng hoảng chỉ đang tạm dừng ở trạng thái cân bằng mong manh, nơi các quyết định bị đẩy lùi nhưng rủi ro vẫn không hề giảm bớt.

Cuộc khủng hoảng hiện nay đã chuyển từ đối đầu trực diện sang một cuộc đấu trí trên bàn đàm phán. Tương lai của khu vực giờ đây phụ thuộc vào việc liệu các bên có đủ sự linh hoạt để biến sự tạm dừng này thành một giải pháp bền vững hay không.