Căng thẳng leo thang, Mỹ và Iran thực sự muốn gì?

Mỹ và Iran đang có những lời lẽ ngày càng gay gắt khi tàu chiến của Mỹ tiến vào Biển Arab, bất chấp việc nhiều quốc gia trong khu vực nỗ lực tìm kiếm giải pháp ngoại giao nhằm ngăn chặn nguy cơ bùng nổ xung đột.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuần này cảnh báo rằng “thời gian đang cạn dần” đối với Iran nếu nước này không quay lại bàn đàm phán để đạt được thỏa thuận mới về chương trình hạt nhân.

Ông Trump đe dọa hạm đội hùng hậu Mỹ đang bao vây Iran với quy mô vượt xa chiến dịch tấn công Venezuela.

Tehran đáp trả bằng tuyên bố sẵn sàng tự vệ 200% và sẽ tung đòn phản công "vượt mức tương xứng" nhắm trực tiếp vào các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực.

Khi Iran và Mỹ dường như đang tiến gần hơn tới một vòng leo thang quân sự mới, các yêu cầu cốt lõi của hai bên dường như vẫn không thay đổi so với những năm trước, theo Al Jazeera.

Tàu sân bay USS Abraham Lincoln trên biển. Ảnh: Reuters.

Mỹ muốn Iran làm gì?

Trong lịch sử, Mỹ đã áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Iran vì nhiều lý do khác nhau, từ việc trừng phạt cuộc khủng hoảng con tin năm 1979 - với hàng trăm sinh viên Hồi giáo xông vào đại sứ quán Mỹ ở trung tâm thủ đô Tehran - cho đến những lo ngại về nhân quyền.

Tuy nhiên, trong hai thập kỷ qua, sức ép của Mỹ đối với Iran, bao gồm lệnh trừng phạt kinh tế nghiêm khắc, chủ yếu tập trung vào chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Tehran.

Mỹ và một số đồng minh phương Tây khẳng định chương trình hạt nhân của Iran nhằm chế tạo vũ khí hạt nhân, mặc dù Tehran luôn nhấn mạnh đây chỉ là chương trình dân sự phục vụ nhu cầu năng lượng.

Tàu chiến của Mỹ đã tiến vào Biển Arab (bên phải). Ảnh: Al Jazeera.

Theo thỏa thuận hạt nhân đạt được giữa Iran và Mỹ dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama - được gọi là Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) - Iran đồng ý giới hạn mức làm giàu uranium ở 3,67% và lượng dự trữ uranium làm giàu ở mức 300kg.

Tuy nhiên, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của mình vào tháng 5/2018 và tái áp đặt các lệnh trừng phạt.

Trong nhiệm kỳ tổng thống thứ hai, ông tiếp tục gia tăng sức ép kinh tế đối với Iran. Trong khi đó, Tehran được cho là cũng đẩy nhanh tốc độ làm giàu uranium.

Tháng 5/2025, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cảnh báo rằng Iran đã tích trữ hơn 400kg uranium làm giàu đến 60%.

Uranium làm giàu ở mức 60% được coi là đã sẵn sàng để tiến tới phát triển vũ khí, còn ở mức 90% được xem là đạt tiêu chuẩn vũ khí.

Tuy nhiên, theo Al Jazeera, chưa từng có quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân nào dự trữ lượng uranium được làm giàu ở mức tới 60%

Hiện nay, Mỹ yêu cầu:

• Iran không được chế tạo vũ khí hạt nhân và phải từ bỏ cả chương trình hạt nhân dân sự.
• Iran không được làm giàu uranium, kể cả mức rất thấp, không có ích gì cho mục đích quân sự.
• Iran phải bàn giao toàn bộ lượng uranium đã được làm giàu.

Trong cuộc xung đột năm 2025, tên lửa đạn đạo của Tehran nhiều lần xuyên thủng hệ thống phòng thủ Vòm sắt (Iron Dome) nổi tiếng của Israel.

Kể từ đó, mối lo ngại của Mỹ và Israel về kho tên lửa đạn đạo của Iran ngày càng gia tăng. Các loại tên lửa Emad, Khorramshahr, Ghadr, Sejjil và Soumar của Iran có tầm bắn từ 1.700 đến 2.500 km. Điều đó có nghĩa là Israel và tất cả căn cứ quân sự của Mỹ ở Trung Đông đều nằm trong tầm bắn của các tên lửa này.

Vì vậy, Mỹ yêu cầu Iran phải hạn chế số lượng và tầm bắn của tên lửa đạn đạo.

Các loại tên lửa Emad, Khorramshahr, Ghadr, Sejjil và Soumar của Iran có tầm bắn từ 1.700 đến 2.500 km. Ảnh: Al Jazeera.

Yêu cầu then chốt thứ ba của Mỹ liên quan đến ảnh hưởng của Iran trong khu vực, được xây dựng thông qua các liên minh với chính phủ, phong trào tôn giáo và nhóm vũ trang.

"Trục kháng chiến" gồm một loạt nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn, đã chịu nhiều tổn thất nặng nề trong hai năm qua. Tuy vậy, nhiều nhóm vẫn còn tồn tại và hoạt động. Đầu tuần này, nhóm Kataib Hezbollah có trụ sở tại Iraq đã cảnh báo về một “cuộc chiến tổng lực” nếu Mỹ tấn công Iran.

Mỹ yêu cầu Iran phải chấm dứt việc hỗ trợ và liên kết với các nhóm vũ trang trong khu vực.

Iran muốn Mỹ làm gì?

Trong khi đó, Iran cũng có những yêu cầu riêng đối với Mỹ. Các lệnh trừng phạt của Mỹ, lần đầu được áp đặt từ năm 1979, ngày càng trở nên khắc nghiệt trong những năm gần đây, gây ra tình trạng thiếu hụt hàng hóa, lạm phát và suy thoái kinh tế.

Xuất khẩu dầu mỏ của Iran đã giảm 60-80% sau khi ông Trump tái áp đặt trừng phạt năm 2018, khiến chính phủ Tehran mất hàng chục tỷ USD doanh thu mỗi năm.

Đồng tiền quốc gia lao dốc, chạm mức thấp kỷ lục 1.500.000 rial đổi 1 USD trong tuần này, đẩy lạm phát tăng vọt và khiến giá nhập khẩu leo thang.

Từ làm giàu uranium, tên lửa đạn đạo cho tới các lệnh trừng phạt và ảnh hưởng khu vực, Mỹ và Iran đang đưa ra những yêu cầu khác nhau. Ảnh: Reuters.

Iran yêu cầu Mỹ phải chấm dứt các lệnh trừng phạt kinh tế, bao gồm cả biện pháp trừng phạt thứ cấp nhằm ép buộc các nước khác ngừng giao dịch với Iran.

Ngoài ra, Iran luôn khẳng định chương trình hạt nhân của mình mang tính dân sự. Tuy nhiên, sau các cuộc tấn công phối hợp của Mỹ và Israel năm 2025, cùng với việc Liên Hợp Quốc và châu Âu tái áp đặt trừng phạt, phe cứng rắn trong nước đã gây sức ép đòi Tehran đẩy nhanh tiến độ sản xuất bom hạt nhân.

Dù chính thức chưa thay đổi lập trường, Iran mong muốn:

• Tiếp tục duy trì chương trình hạt nhân, dù có thể chấp nhận một số giới hạn.
• Tiếp tục được làm giàu uranium, dù trong khuôn khổ hạn chế.
• Có sự đồng thuận mới trước khi cho phép thanh sát viên IAEA quay trở lại, vì Tehran tin rằng báo cáo của IAEA năm ngoái nhằm tạo cớ cho Mỹ và Israel tấn công.

Bên cạnh đó Iran cho rằng tên lửa đạn đạo là công cụ răn đe thiết yếu trước các mối đe dọa khu vực. Vì vậy, nước này sẽ muốn được tiếp tục duy trì chương trình tên lửa đạn đạo.

Về ảnh hưởng khu vực, các liên minh của Iran trong khu vực gắn liền với mạng lưới phức tạp gồm ý thức hệ, cam kết chính trị và tính toán chiến lược.

Dù mất đi đồng minh là cựu Tổng thống Syria Bashar al-Assad al-Assad và Hezbollah đã suy yếu, Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Khamenei từng ám chỉ vào tháng 12/2024 rằng Tehran tin các liên minh và ảnh hưởng của nước này trong khu vực vẫn có thể tồn tại.