 |
Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đặt cược rằng chiến lược phong tỏa đường biển của Mỹ sẽ đi ngược lại những bài học lịch sử và bẻ gãy Iran. Nỗ lực mới của ông Trump đang trở thành một canh bạc nhằm kiểm nghiệm giả thuyết lâu nay chưa được chứng minh rằng sức mạnh vượt trội của Mỹ rốt cuộc sẽ khuất phục Cộng hòa Hồi giáo.
Chiến lược này dựa trên một tiền đề đơn giản: siết nghẹt xuất khẩu dầu mỏ của Iran và cắt giảm các nguồn nhập khẩu duy trì đời sống thường nhật sẽ đẩy xã hội vào khủng hoảng. Từ đó, áp lực không thể chịu đựng nổi sẽ buộc chính quyền phải chấp nhận yêu sách của Washington, từ bỏ vĩnh viễn chương trình hạt nhân.
"Lệnh phong tỏa là quyết định thiên tài"?
Tại Washington, lập luận này nghe có vẻ hợp lý. Bất kỳ quốc gia nào, dù là một nền thần quyền cực đoan hay một nền dân chủ phương Tây, đều có thể suy sụp nếu không đảm bảo được các nhu cầu thiết yếu như lương thực, năng lượng và việc làm. Khi giới chức Mỹ chứng kiến lạm phát leo thang, thất nghiệp gia tăng và tình trạng thiếu hụt tại Tehran, họ tin rằng lệnh phong tỏa kéo dài hai tuần đang phát huy hiệu quả.
“Phong tỏa là một bước đi thiên tài, hiểu không?”, ông Trump phát biểu hôm 29/4. “Nền kinh tế của họ đang thực sự lao đao. Đó là một nền kinh tế chết”.
Theo CNN, Tổng thống hài lòng đến mức đã chuẩn bị tâm lý cho các trợ lý rằng chiến dịch này có thể kéo dài hơn nhiều.
Một lý do là đây là cách gia tăng sức ép lên Iran mà không phải chấp nhận thương vong của binh sĩ Mỹ trong các chiến dịch trên bộ, hay quay lại các đợt không kích dữ dội nhưng chưa mang lại kết quả quyết định.
Đồng thời, chiến lược này cũng nhằm khôi phục đòn bẩy của Mỹ trong “chiến tranh kinh tế”, vốn bị suy yếu sau khi Iran châm ngòi khủng hoảng toàn cầu bằng việc phong tỏa eo biển Hormuz.
 |
| Người dân ngồi trên những chiếc ghế dài ngắm nhìn thành phố Tehran (Iran) ngày 16/4. Ảnh: Reuters. |
Xét về tương quan, kinh tế Mỹ vượt trội Iran, nên đây lẽ ra là một “cuộc chơi một chiều”. Tuy nhiên, thực tế chiến trường lại phức tạp hơn: các đợt không kích dữ dội của Mỹ và Israel đã gây tổn thất nặng nề cho quân đội Iran, nhưng vẫn chưa thể đem lại một chiến thắng chiến lược.
Sự tự tin của ông Trump sẽ sớm đối mặt với hai câu hỏi then chốt, có thể định đoạt số phận của chiến lược mới trong một cuộc chiến vốn thiếu mục tiêu rõ ràng và lối thoát.
Thứ nhất, ông Trump, đảng Cộng hòa và người dân Mỹ có thể chịu đựng được bao lâu trước chi phí leo thang của cuộc chiến - từ giá xăng vượt 4 USD/gallon đến nguy cơ lạm phát tăng trở lại. Cử tri trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ vốn đã bất mãn với chi phí sinh hoạt cao và tình hình kinh tế.
Thứ hai, liệu kế hoạch này có dựa trên thông tin tình báo thực tế về Iran và những đánh giá đúng đắn về phản ứng của giới lãnh đạo nước này hay không. Washington từ lâu có xu hướng áp dụng logic kiểu Mỹ vào các xã hội Trung Đông - nơi các phản ứng thường không diễn ra như kỳ vọng của các đời tổng thống Mỹ.
Ông Trump đang đặt cược rằng giới lãnh đạo Iran, trong một hệ thống thần quyền có lịch sử áp đặt những hy sinh to lớn lên chính người dân, sẽ hành xử thuần túy theo động cơ kinh tế, giống như cách ông có thể làm nếu ở vị trí của họ.
 |
| Giá xăng tại Mỹ tăng vọt sau chiến sự Iran. Ảnh: Reuters. |
Khủng hoảng dồn dập tại Iran
Các dấu hiệu cho thấy kinh tế Iran đang rơi vào tình trạng đặc biệt khó khăn ngày càng rõ nét. Wall Street Journal đưa tin chi phí chiến tranh đã khiến khoảng một triệu người mất việc, giá thực phẩm tăng vọt, trong khi việc ngắt kết nối Internet bóp nghẹt nền kinh tế số.
Lạm phát lan rộng, các mặt hàng thiết yếu như thịt đỏ trở nên xa xỉ. Truyền thông Trung Đông cũng cảnh báo về nguy cơ thiếu hụt và mất an ninh lương thực.
Bộ trưởng Dầu mỏ Mohsen Paknejad kêu gọi người dân cắt giảm tiêu thụ năng lượng, trong khi các cơ quan nhà nước được yêu cầu giảm 70% mức sử dụng điện sau 13h mỗi ngày.
Theo nhóm phóng viên Nhà Trắng của CNN, tình báo Mỹ dự báo nền kinh tế Iran có thể chỉ trụ vững thêm vài tuần, thậm chí vài ngày. Ông Trump cũng nhiều lần nhấn mạnh việc không thể xuất khẩu dầu sẽ buộc Iran phải ngừng khai thác, đối mặt nguy cơ hư hại nghiêm trọng các mỏ dầu - có thể mất nhiều năm để khắc phục.
Chuyên gia Alex Vatanka từ Viện Trung Đông nhận định lệnh phong tỏa có thể gây ra cú sốc kinh tế nghiêm trọng, chuyển hóa thành áp lực chính trị khó kiểm soát. Tuy nhiên, ông lưu ý một điểm then chốt: quá trình này có thể kéo dài hàng tháng.
“Chúng ta chưa từng ở trong tình huống này, đây là vùng đất chưa được khai phá”, Vatanka nói. “Iran chưa từng trải qua một lệnh phong tỏa như vậy, kể cả trong chiến tranh Iran-Iraq”.
Theo ông, có thể sẽ đến thời điểm hàng triệu người lao động xuống đường đòi cứu trợ, và khi đó, chính quyền sẽ bị thử thách theo cách chưa từng có. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa họ sẽ sụp đổ, bởi bộ máy có thể vẫn dựa vào đàn áp để duy trì quyền lực.
“Vấn đề là liệu họ có thể kiểm soát được làn sóng phẫn nộ hay không”, ông nhận định.
Vatanka cũng cảnh báo rằng khả năng khủng hoảng kinh tế dẫn đến thay đổi chính trị phụ thuộc vào mức độ tổ chức của phong trào phản đối và khả năng rạn nứt trong nội bộ chính quyền - những yếu tố hiện chưa rõ ràng tại Iran.
Trong khi đó, ông Trump có thể không có nhiều thời gian chờ đợi một “phản cách mạng”. Tỷ lệ ủng hộ của ông đang ở mức thấp kỷ lục, còn đảng Cộng hòa lo ngại mất Hạ viện và đối mặt cuộc chiến khó khăn để giữ Thượng viện trong tháng 11. Cuộc chiến càng kéo dài, và nếu Iran tiếp tục đóng cửa eo biển Hormuz, thiệt hại đối với kinh tế Mỹ sẽ càng lớn.
Yếu tố tâm lý cá nhân của ông Trump cũng có thể tác động. Ông dường như đặc biệt quan tâm đến di sản chính trị trong “1.000 ngày cuối” nhiệm kỳ, với tham vọng để lại dấu ấn lớn. Với một người luôn tự xem mình là “kẻ chiến thắng”, viễn cảnh bị coi là thất bại trong cuộc chiến với Iran sẽ là điều khó chấp nhận.
 |
| Tổng thống Donald Trump phát biểu trong buổi lễ đón tiếp Quốc vương Charles III và Hoàng hậu Camilla của Anh tại bãi cỏ phía Nam Nhà Trắng ở Washington, DC, ngày 28/4. Ảnh: Reuters. |
Nguy cơ chiến lược thất bại
Dẫu ông Trump tuyên bố sẵn sàng kéo dài chiến dịch, vẫn tồn tại khả năng chiến lược phong tỏa này có sai lầm ngay từ gốc.
Nếu việc loại bỏ Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei không khiến Iran lùi bước và các đợt không kích kéo dài không làm lung lay ý chí lãnh đạo, thì liệu một cuộc khủng hoảng kinh tế có thể làm được điều đó?
Sự bền bỉ và cứng rắn của Cộng hòa Hồi giáo đã trở thành “huyền thoại”.
Iran đã chịu đựng hàng thập kỷ cấm vận từ phương Tây, vượt qua cuộc chiến kéo dài 8 năm với Iraq trong thập niên 1980 với khoảng 1 triệu người thiệt mạng. Mỗi khi biểu tình có nguy cơ lan rộng, chính quyền sẵn sàng sử dụng bạo lực để đàn áp nhằm bảo vệ chế độ.
Trong suốt 47 năm kể từ Cách mạng Iran, tư tưởng cốt lõi của chế độ là kháng cự “Đại quỷ Satan” - cách họ gọi Mỹ. Do đó, không loại trừ khả năng Iran chấp nhận trả giá bằng sự suy sụp xã hội thay vì nhượng bộ ông Trump.
  |
Người dân Iran đi ngang qua một bức tranh tường chống Mỹ trên một tòa nhà và các giáo sĩ Hồi giáo đang trò chuyện ở Tehran (Iran). Ảnh: Reuters. |
Trita Parsi, Phó Chủ tịch Viện Quincy Institute for Responsible Statecraft, cho rằng chính quyền Trump chỉ là một trong nhiều đời tổng thống Mỹ tin rằng chiến dịch gây sức ép có thể buộc Iran khuất phục, và đều đã sai.
“Luôn có một sự tìm kiếm ‘viên đạn bạc’ - một điểm gây sức ép duy nhất khiến Iran sụp đổ hoặc đầu hàng”, Parsi nói. “Nhưng hầu như lần nào Mỹ đi theo con đường đó, kết quả đều là thất vọng”.
Sự tự tin của ông Trump cũng phản ánh một xu hướng quen thuộc tại Washington, đặc biệt trong giới bảo thủ, rằng kinh tế và chế độ Iran luôn ở sát bờ vực sụp đổ.
“Họ chỉ cần chịu thua, vậy thôi. Chỉ cần nói: ‘Chúng tôi đầu hàng’”, ông Trump phát biểu tại Phòng Bầu dục.
Nếu điều đó xảy ra, ông Trump có thể phá vỡ vòng luẩn quẩn kéo dài gần nửa thế kỷ trong cuộc đối đầu giữa Mỹ và một đối thủ cay đắng.
Nhưng nếu thất bại, chiến lược này sẽ thêm một lần chứng minh rằng khả năng chịu đựng đòn đánh liên tiếp của Cộng hòa Hồi giáo có thể vô hiệu hóa ngay cả sức mạnh vượt trội của Mỹ.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
