Nước cờ đánh sập hầm, gài mìn kho uranium của Iran

Cựu tổng thống Iran Hassan Rouhani tham quan triển lãm Công nghệ Hạt nhân vào năm 2021. Ảnh: Phủ Tổng thống Iran.

Iran và Mỹ được cho đang tiến gần tới thỏa thuận nhằm chính thức hóa lệnh ngừng bắn và mở lại eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, ngay cả khi thỏa thuận được ký kết, số phận của kho uranium vẫn là mơ hồ và sẽ trở thành nội dung trọng tâm trong các cuộc đàm phán tiếp theo, theo CNN.

Các cuộc thảo luận này nhiều khả năng sẽ tập trung vào gần 450 kg uranium được làm giàu tới độ tinh khiết 60%.

“Mỹ không nên chấp nhận bất kỳ thỏa thuận nào nếu không bao gồm việc loại bỏ lượng uranium làm giàu cao này”, Eric Brewer, chuyên gia về vật liệu hạt nhân của tổ chức phi lợi nhuận Nuclear Threat Initiative (NTI), nhận định.

Ngày 13/6, CNN dẫn nguồn tin thân cận với tình báo Mỹ cho biết trong những tuần gần đây, Iran đã cố ý cho sập các đường hầm chứa uranium làm giàu và gài mìn ở lối vào, nhất là tại tổ hợp Isfahan - địa điểm lưu giữ phần lớn vật liệu hạt nhân của nước này.

Uranium làm giàu có ý nghĩa gì?

Tổng thống Trump nhiều lần khẳng định Iran phải bàn giao thứ mà ông gọi là “bụi hạt nhân” (nuclear dust). Trong khi đó, giới chức Iran liên tục nhấn mạnh nước này có quyền phát triển chương trình hạt nhân phục vụ mục đích dân sự.

Vậy kho dự trữ của Iran hiện gồm những gì, và nó có ý nghĩa như thế nào đối với khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân của Tehran?

Để chế tạo vũ khí hạt nhân cần một lượng lớn nguyên tố phóng xạ nặng, hay còn gọi là vật liệu phân hạch. Một trong những đồng vị phóng xạ quan trọng là uranium-235 (U-235). Loại đồng vị này tồn tại trong tự nhiên nhưng chỉ chiếm chưa tới 1% quặng uranium thô được khai thác.

Quá trình làm giàu uranium là tăng tỷ lệ đồng vị U-235, loại bỏ đồng vị nặng U-238, để chuẩn bị cho việc chuyển đổi thành nguyên vật liệu có thể sử dụng trong chế tạo vũ khí.

Iran thực hiện việc này bằng cách chuyển uranium thành khí uranium hexafluoride (UF6). Khí này được bơm vào hệ thống máy ly tâm tại những cơ sở hạt nhân như ở Natanz, Fordow và Isfahan. Đồng vị U-238 nặng hơn sẽ bị văng ra rìa, trong khi U-235 nhẹ hơn tập trung ở trục giữa và được gom lại.

Lượng gần nửa tấn uranium làm giàu tới 60% của Iran, cùng khoảng 184 kg uranium làm giàu ở mức 20%, được cho là vẫn đang tồn tại dưới dạng khí, theo lần xác minh cuối cùng của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) vào tháng 6/2025.

Một tháng sau đó, Iran đã chấm dứt hợp tác với thanh sát viên hạt nhân quốc tế sau cuộc không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào cơ sở hạt nhân của nước này.

Theo Brewer, nếu Iran vẫn còn một cơ sở làm giàu uranium hoạt động được, việc nâng mức tinh khiết từ 60% lên 90% - ngưỡng được coi là cấp độ vũ khí - chỉ mất từ vài ngày đến vài tuần.

Các thanh sát viên quốc tế cũng từng cho biết lượng uranium trên đủ để chế tạo 10 đầu đạn hạt nhân.

Ảnh vệ tinh cơ sở hạt nhân Isfahan sau vụ tấn công hồi tháng 6/2025 của Israel. Ảnh: Planet Labs PBC.

Các cuộc tấn công vào cơ sở hạt nhân Iran hồi tháng 6/2025 - chiến dịch mà Lầu Năm Góc gọi là “Búa Đêm”- được tình báo Mỹ đánh giá là đã chôn vùi phần lớn kho uranium làm giàu cao của Iran tại Isfahan.

Tuy nhiên, số uranium này được cho không bị phá hủy hoàn toàn, bất chấp tuyên bố của chính quyền Mỹ rằng chương trình hạt nhân Iran đã bị “xóa sổ”.

Đầu tháng này, ông Trump từng đe dọa sẽ sử dụng vũ lực để thu giữ số uranium nếu đàm phán thất bại.

CNN đưa tin hồi tháng 3 rằng các nhà hoạch định quân sự Mỹ đã xem xét phương án nhằm tiếp cận khu phức hợp hạt nhân Isfahan. Đánh giá cho thấy chiến dịch này có thể cần tới hàng trăm, thậm chí hàng nghìn binh sĩ và tiềm ẩn nguy cơ thương vong rất lớn.

Ngoài việc triển khai lực lượng và thiết bị chuyên dụng để xử lý vật liệu hạt nhân, quân đội Mỹ còn phải thiết lập vành đai an toàn để bảo vệ lực lượng tham gia nhiệm vụ.

Các chuyên gia hạt nhân cũng hoài nghi về khả năng Mỹ có thể xác định và kiểm kê đầy đủ toàn bộ số uranium của Iran, chưa nói đến việc loại bỏ an toàn chúng.

“Chúng ta không biết Iran có thể đã phân tán một phần số vật liệu này tới đâu trước các cuộc không kích”, Brewer nói.

Tình huống giả định: Đặc nhiệm Mỹ - Israel được huy động để tịch thu urani đã làm giàu. Đồ họa: AI Eurasian Times.

Số phận kho uranium của Iran

Trong cuộc trả lời phỏng vấn chương trình Face The Nation của CBS hôm 14/6, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth không nói rõ liệu quân đội Mỹ có trực tiếp tham gia thu hồi “bụi hạt nhân” hay không.

“Cuối cùng, Iran sẽ cần phải tiêu hủy, loại bỏ hoặc pha loãng số uranium này. Chúng tôi sẽ tham gia theo cách này hay cách khác để bảo đảm điều đó diễn ra. Có thể là quân đội Mỹ hoặc một phương án khác”, ông Hegseth nói.

Theo Brewer và Scott Roecker, cựu lãnh đạo Văn phòng Loại bỏ Vật liệu Hạt nhân thuộc Cơ quan An ninh Hạt nhân Quốc gia Mỹ (NNSA), hiện có hai phương án xử lý kho uranium của Iran.

Bước chung đầu tiên trong cả hai phương án có thể là chuyển uranium từ dạng khí sang dạng bột, “ổn định hơn” và giúp việc vận chuyển an toàn hơn

Trong kịch bản cần di dời an toàn, Cơ quan An ninh Hạt nhân Quốc gia thuộc Bộ Năng lượng Mỹ sở hữu một cơ sở xử lý uranium di động - có thể triển khai từ Phòng thí nghiệm Quốc gia Oak Ridge ở bang Tennessee tới bất kỳ nơi nào trên thế giới - để “ổn định, đóng gói và vận chuyển vật liệu hạt nhân”. Quá trình này có thể mất nhiều tuần.

Nga cũng có khả năng tiếp nhận uranium làm giàu, như đã từng thực hiện theo thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015.

Lựa chọn thứ hai là pha loãng giảm độ tinh khiết uranium (downblending), có thể thực hiện ngay trên lãnh thổ Iran. Theo đó, uranium làm giàu cao sẽ được pha loãng với uranium có độ tinh khiết thấp hơn để làm giảm nồng độ U-235.

Theo các chuyên gia, yếu tố quyết định thành công của bất kỳ phương án nào chính là khả năng giám sát và xác minh quy trình trên.

Một phần uranium có thể được báo cáo bị mất hoặc bị phá hủy trong chiến tranh. Vấn đề là cộng đồng quốc tế sẽ rất khó kiểm chứng liệu điều đó có đúng sự thật hay số uranium đó đã được cất giấu ở nơi khác.

Đó chính là lý do vì sao số phận của kho uranium làm giàu của Iran đang trở thành một trong những vấn đề phức tạp và nhạy cảm nhất trên bàn đàm phán, ngay cả khi hai bên đang tiến gần tới thỏa thuận.