Nỗi sợ mới đeo bám người dân Iran

Các thành viên của Hội Trăng lưỡi liềm Đỏ nói chuyện khi khói bốc lên sau vụ tấn công được cho nhằm vào bể chứa nhiên liệu ở Tehran, Iran. Ảnh: Reuters.

Khi lướt qua các cảnh báo trên mạng xã hội, tin tức về hiện tượng “mưa đen” ở Tehran (Iran) khiến Nejat Rahmanian cảm thấy quen thuộc đến rợn người.

Vài giờ trước đó, các cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái của Israel đã đánh trúng kho chứa dầu và nhà máy lọc dầu khổng lồ ở vùng ngoại ô thủ đô Iran.

Nhiên liệu bốc cháy dữ dội, tạo ra những cột khói đen dày đặc, sau đó hòa vào đám mây mưa và trút xuống thành phố hóa chất độc hại vào cuối ngày.

Mô tả này khiến nhà nghiên cứu người Iran nhớ lại sự kiện tương tự mà ông từng trải qua tại thành phố này 35 năm trước.

Rahmanian - hiện là giáo sư kỹ thuật hóa học và dầu khí tại Đại học Bradford (Anh) - kể lại khung cảnh siêu thực khi đó: “Quần áo phơi ngoài trời bị nhuốm bẩn và bầu không khí trở nên nặng nề. Không ai hiểu chuyện gì đang xảy ra”.

Sau đó, người ta mới biết rằng cách khoảng 1.290 km tại Kuwait, trong cuộc chiến Vùng Vịnh, lực lượng Iraq đã đốt cháy hàng trăm mỏ dầu.

Những cột khói bụi, hydrocarbon và khí sulfur dioxide bị gió thổi qua Iran, gây ô nhiễm trên diện rộng.

Thậm chí, sự kiện này còn góp phần làm tăng tốc độ tan chảy của các sông băng ở dãy Himalaya, theo nghiên cứu năm 2018 do Jiamao Zhou tại Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc dẫn đầu.

Giới chuyên gia đánh giá bước sang tuần thứ 3, cuộc xung đột mới nhất tại Trung Đông đang giải phóng chất ô nhiễm tương tự.

Chúng thậm chí có thể gây tác động nghiêm trọng hơn đối với Tehran và vùng đô thị rộng lớn của thành phố - nơi sinh sống của khoảng 18,5 triệu người - bởi nguồn phát thải nằm ngay gần, theo Bloomberg.

Một vụ nổ xảy ra sau các cuộc không kích nhằm vào các kho chứa dầu ở Tehran. Ảnh: New York Times.

Hệ lụy môi trường

“Trong các cuộc xung đột, chúng ta thường thấy cơ sở dầu mỏ bị tấn công”, Doug Weir, giám đốc điều hành của Đài quan sát Xung đột và Môi trường (CEOBS), nói. “Nhưng việc những cơ sở này nằm gần thành phố lớn như Tehran là điều rất hiếm”.

CEOBS - tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Anh - cho biết đã xác định hơn 300 sự cố có nguy cơ gây hại môi trường liên quan đến các cuộc giao tranh đang diễn ra, theo dữ liệu mới nhất.

Khi phát nổ hoặc rơi xuống đất, tên lửa, bom chứa kim loại nặng và nhiều chất độc hại khác, sẽ phát tán vào không khí, đất và nước. Những chất này có thể tồn tại trong nhiều thập kỷ và gây rủi ro sức khỏe lâu dài. Trong khi đó, công tác làm sạch khu vực bị ô nhiễm thường rất khó khăn và tốn kém.

“Rất nhiều người đang và sẽ phải tiếp xúc với ô nhiễm”, Weir nói.

Ông nói thêm cuộc tấn công của Israel vào các kho dầu bên ngoài Tehran là sự cố gây ô nhiễm nghiêm trọng nhất trong cuộc chiến này cho đến nay.

David J.X. González, phó giáo sư tại Đại học California, Berkeley, dự đoán “sẽ có những tác động cấp tính đến sức khỏe đường hô hấp”. Ông cho biết trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai đặc biệt dễ bị tổn thương trước chất ô nhiễm trong không khí.

Một kỹ sư người Iran, yêu cầu giấu tên, chia sẻ người thân của anh ban đầu dự định ở lại Tehran dù thành phố bị ném bom, nhưng cuối cùng đã chạy lên phía bắc đất nước. Theo người này, xung đột quân sự còn có thể chịu đựng được, nhưng chất lượng không khí tồi tệ và mưa đen thì không.

Ô nhiễm nghiêm trọng

Trên thực tế, ngay từ trước khi cuộc chiến này nổ ra, Tehran vốn đã là một trong những thành phố ô nhiễm nặng.

Các nhà nghiên cứu, trong đó có Rahmanian, đã phát hiện nồng độ cao của bụi mịn và kim loại nặng như chì, cadmium, chromium cùng nickel trong nước và không khí của thành phố. Họ cũng tìm thấy các chất độc hại được giải phóng khi đốt nhiên liệu hóa thạch và rác thải, chẳng hạn sulfur dioxide.

Theo Dimitris Kaskaoutis, nhà vật lý tại Đài quan sát Quốc gia Athens, đã nghiên cứu ô nhiễm không khí và bụi ở Iran hơn một thập kỷ, số lượng lớn xe cộ và các ngành công nghiệp nặng quanh thành phố là nguyên nhân chính.

Người dân đeo khẩu trang khi ngồi trên xe buýt ở Tehran, Iran, vào năm 2021. Ảnh: Majid Asgaripour/WANA.

Tehran nằm dưới chân dãy núi Alborz. Dãy núi này cản trở sự lưu thông không khí và tạo ra hiện tượng nghịch đảo nhiệt, khiến các chất ô nhiễm bị giữ lại trong bầu khí quyển. Vì vậy, những đợt ô nhiễm không khí ở đây có thể kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng.

Thông thường, mưa sẽ giúp rửa trôi ô nhiễm. Nhưng vào ngày 8/3, nó có thể làm tình hình trở nên tồi tệ hơn, Kaskaoutis cho biết.

“Sự kết hợp giữa những đám cháy dầu và lượng mưa khiến chúng trở nên độc hại hơn rất nhiều đối với sức khỏe con người”, ông nói. “Các chất ô nhiễm khi hòa tan trong nước sẽ độc hơn và có thể dễ dàng xâm nhập vào cơ thể, ảnh hưởng đến hệ thần kinh, hệ tuần hoàn máu, thậm chí gây tổn hại đến thận, gan và cơ quan khác”.

Liên lạc điện thoại và Internet tại Iran bị gián đoạn kể từ xung đột nổ ra vào ngày 28/2. Ngoài ra, các hoạt động lấy mẫu chưa diễn ra nên hiện không thể xác định chính xác quy mô ô nhiễm.

Theo Nazanine Moshiri, cố vấn cấp cao về khí hậu và hòa bình tại Quỹ Berghof ở Berlin, trước mắt, thiệt hại cần được ghi lại đầy đủ.

“Điều này cần thiết để xác định trách nhiệm giải trình và khắc phục hậu quả khi xung đột kết thúc”, bà nói.

Kaskaoutis và Rahmanian cho biết họ đang theo dõi sát nguy cơ các cuộc tấn công tiếp theo trong khu vực Trung Đông - nơi sở hữu một trong những trữ lượng dầu và khí đốt lớn nhất thế giới.

Các nhà máy lọc dầu, kho chứa, cơ sở chế biến, giàn khai thác dầu khí ngoài khơi, cũng như cơ sở hạt nhân và nhà máy khử mặn, nằm rải rác ở khu vực này. Do đó, hậu quả nếu bị tấn công có thể rất thảm khốc.

“Thực sự rất căng thẳng”, Rahmanian nói. Ông cho biết vẫn còn người thân ở Iran nhưng đã không thể liên lạc được trong nhiều ngày.

“Chúng tôi không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo”, ông nói.