Ngạc nhiên với phương ngữ của miền Nam xưa

Tranh sinh hoạt của người miền Nam thời xưa trong cuốn Monographie dessineé de l’Indochine – Ecole d’Art de Gia Dinh.

Tự vị tiếng nói miền Nam được Vương Hồng Sển - một trong những cây bút khảo cứu tiêu biểu nhất về văn hóa Nam Bộ - sưu tầm, kê cứu trong một thời gian dài, từ khoảng năm 1979 đến 1982. Năm 1993, tác phẩm được Nhà xuất bản Văn hóa xuất bản lần đầu dưới tên Tự vị tiếng Việt miền Nam. Đến năm 1998, Nhà xuất bản Trẻ cho chỉnh sửa và tái bản dưới tên Tự vị tiếng nói miền Nam theo đúng tên gốc của tác giả.

Mới đây, tác phẩm được Nhà xuất bản Trẻ tái bản theo hợp đồng mua tác quyền hàng loạt các tác phẩm của Vương Hồng Sển cùng đại diện gia đình tác giả.

“Tự vị” là một từ cũ, nghĩa là từ điển. Tuy nhiên, Tự vị tiếng Việt miền Nam là một “từ điển” độc đáo, khác với các cuốn từ điển thường thấy, và mang đậm cá tính riêng.

Thông thường, các từ điển đều giải thích ý nghĩa từ vựng một cách khách quan, ngắn gọn và được sắp xếp có hệ thống. Tự vị tiếng Việt miền Nam lại có phần ngẫu hứng, đúng với phong cách của cụ Vương Hồng Sển. Tuy sắp xếp không quá chặt chẽ nhưng cách kể hóm hỉnh, hay chêm các mẩu chuyện vui và dẫn giải thú vị, lại khiến người đọc dễ “lây” cái hứng thú của tác giả.

Sách Tự vị tiếng nói miền Nam. Ảnh: ML.

Nhìn tổng quát, Tự vị tiếng nói miền Nam sưu tầm và kê cứu 3 vấn đề: địa danh, nhân danh và thổ ngữ của miền Nam xưa, kéo dài từ khi mở đất xứ Đàng Trong đến hết thời kỳ thực dân Pháp.

Tài liệu tác giả dùng để biên soạn phần lớn dựa vào các sách đã xuất bản của các học giả tiền bối như Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, các tài liệu của chính quyền thuộc địa, và sau hơn nữa là các tác giả đương thời của ông như Lê Ngọc Trụ, tạp chí Đồng Nai văn tập cũng như các tài liệu mà tác giả có được trong thời gian ông làm Giám đốc Viện Bảo tàng Sài Gòn.

Trong cuốn sách dày dặn và giá trị này, nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển đã dày công góp nhặt tư liệu, ghi chép và cắt nghĩa vô số từ, cụm từ, thành ngữ, tục ngữ… trong tiếng địa phương Nam Bộ. Qua đây, bạn đọc sẽ thấy rõ sự giao thoa và ảnh hưởng từ ngôn ngữ nước khác đến ngôn ngữ địa phương: một đặc điểm phản ánh lịch sử và quá trình phát triển của vùng đất Nam Bộ.

Theo nhà văn Sơn Nam: “Tự vị” trong cuốn sách này gồm các phương ngữ (tiếng lóng) của địa phương đã được hàng triệu người sử dụng. Trong số đó có những “tự vị” gây ngạc nhiên, khó hiểu - hoặc hiểu bằng trực giác - đối với chính người sống ở Nam Bộ nhưng tại địa phương khác, tỉnh khác, hoặc đã lên Sài Gòn từ thuở bé.

Cụ Vương Hồng Sển ưa đọc sách in từ xưa, siêng ghi chép, gặp cái gì lạ là ghi. Ông lại thích nghiên cứu sách của người Pháp viết về Nam Bộ, bà con của ông là dân Sóc Trăng rất am tường về người Khơ-me, người Hoa. Chính vì vậy, bạn đọc sẽ ngạc nhiên khi thấy nhiều tiếng khó giải thích lại được ông giải thích tường tận, như một nhà bác học.

“Soạn quyển Tự vị như ông, quả là cống hiến lớn cho đất nước. Một kiểu di chúc về “cổ ngoạn” đắt giá hơn vàng. Vàng mua sắm được, nhưng tâm huyết của con người làm sao mua sắm nhanh chóng?”. “Ông già Nam Bộ” Sơn Nam viết.