 |
Quyết định phong tỏa mọi hoạt động vận chuyển của Iran qua eo biển Hormuz từ ngày 13/4 của Tổng thống Donald Trump mở ra phép thử lớn tiếp theo của cuộc chiến: bên nào chịu đựng được sức ép kinh tế lâu hơn - chính quyền mới tại Tehran hay chính ông Trump?
Theo New York Times, diễn biến mới này nhiều khả năng sẽ khác xa những gì đã xảy ra trước đó.
Thay vì tiếp tục tập kích bằng tên lửa và bom vào các mục tiêu quân sự, bệ phóng hay ngành công nghiệp quốc phòng của Iran, ông Trump chuyển sang chiến lược bóp nghẹt “mạch máu” của nền kinh tế nước này là xuất khẩu dầu mỏ - nguồn thu chiếm hơn 50% kim ngạch xuất khẩu và gần như toàn bộ ngân sách chính phủ.
Đòn phong tỏa trước vòng xoáy giá dầu Iran
Theo các quan chức Mỹ, mục tiêu trước mắt của Nhà Trắng là buộc Tehran chấp nhận các điều khoản mà Phó tổng thống JD Vance từng đưa ra trong đàm phán hòa bình tại Islamabad (Pakistan), nhưng đã bị Iran bác bỏ, tương tự các cuộc thương lượng ở Geneva trước khi chiến sự nổ ra ngày 28/2.
Những yêu cầu này bao gồm việc Iran phải chuyển giao toàn bộ kho uranium, tháo dỡ vĩnh viễn hạ tầng sản xuất nhiên liệu hạt nhân và từ bỏ quyền kiểm soát lưu thông qua eo biển Hormuz.
Nếu Tehran không nhượng bộ, ông Trump dường như vẫn nuôi hy vọng về một kịch bản từng được nhắc đến ngay từ đầu chiến sự: làn sóng bất mãn trong nước sẽ bùng phát nhằm tạo sức ép cho chính quyền Iran. Tuy nhiên, việc thúc đẩy một kết cục như vậy hiện nay không dễ dàng hơn so với vài tuần trước.
Về phía mình, Iran dường như chuyển trọng tâm sang “chiến trường” thị trường toàn cầu. Nhận thức rõ họ lép vế về quân sự sau 5 tuần đầu, nhưng lại đạt hiệu quả vượt kỳ vọng trên mặt trận thông tin và các đòn tấn công bằng tên lửa, UAV nhằm vào các nước láng giềng, Tehran đặt cược rằng khả năng chịu đựng sức ép chính trị của ông Trump là có hạn, theo New York Times.
Nếu dầu Iran không thể đi qua eo biển, giá năng lượng có thể tiếp tục leo thang - một số doanh nghiệp thậm chí dự báo mức 175 USD/thùng. Tehran hiểu rõ tác động chính trị của lạm phát kéo dài tại Mỹ, đặc biệt khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần.
“Người Mỹ rồi sẽ hoài niệm mức giá xăng 4-5 USD/gallon”, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cảnh báo sau khi đàm phán với ông Vance thất bại.
 |
| Iran tin rằng giá dầu tăng sẽ khiến Washington trả giá chính trị đắt trước kỳ bầu cử. Ảnh: New York Times. |
Tuy nhiên, tính đến sáng 13/4, thị trường chưa phản ứng quá hoảng loạn: giá dầu Brent tăng khoảng 6% lên hơn 101 USD/thùng, vẫn thấp hơn mức trước khi lệnh ngừng bắn tuần trước được công bố.
Về phần mình, ông Trump cũng điều chỉnh kỳ vọng, không còn khẳng định giá xăng sẽ giảm khi giao tranh hạ nhiệt. Trả lời Fox News, ông cho rằng giá có thể “giữ nguyên hoặc tăng nhẹ” trong thời gian bầu cử - điều khiến nhiều ứng viên đảng Cộng hòa lo ngại.
Đây là một bước đi chưa có tiền lệ rõ ràng. Nó gợi nhớ đến “cuộc phong tỏa mềm” Cuba năm 1962 của Tổng thống John F. Kennedy trong Khủng hoảng tên lửa Cuba, khi Washington tìm cách ngăn Liên Xô triển khai vũ khí hạt nhân.
Khi đó, giới lãnh đạo Mỹ chờ xem Moscow sẽ mạo hiểm đối đầu hải quân hay lùi bước đàm phán, và cuối cùng nhà lãnh đạo Nikita Khrushchev đã chọn rút lui.
Nước cờ mạo hiểm
Giờ đây, câu hỏi đặt ra là liệu lãnh đạo tối cao mới của Iran, ông Mojtaba Khamenei, cùng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo có đi theo con đường tương tự hay không. Tuy nhiên, không có hải quân đủ mạnh, Iran gần như không có cơ hội trong một cuộc đối đầu trực diện.
Chiến lược phong tỏa cũng đánh dấu một sự đảo chiều của ông Trump. Trước đó vài tuần, ông từng cho phép Iran bán lượng dầu đã ở ngoài khơi nhằm giảm thiếu hụt nguồn cung nhưng tác động đến giá là không đáng kể, trong khi khiến Washington bị chỉ trích là tiến hành một cuộc chiến “nửa vời”.
Theo chuyên gia Richard Haass, tình trạng Iran vừa hạn chế lưu thông qua eo biển, vừa thu phí tàu bè là “không thể chấp nhận”, khi Tehran có thể “làm giàu trong lúc các nước khác chịu thiệt hại”. Ông cho rằng phong tỏa sẽ gia tăng sức ép kinh tế, buộc Iran phải mở lại tuyến hàng hải nếu muốn tiếp tục xuất khẩu dầu.
Hiệu quả của chiến lược này phụ thuộc lớn vào phản ứng của các khách hàng chủ chốt như Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ. Washington kỳ vọng các nước này gây sức ép buộc Tehran nhượng bộ, nhưng điều đó không chắc chắn, đặc biệt nếu một số quốc gia khác nhìn thấy cơ hội chiến lược dài hạn từ cuộc đối đầu.
Một kịch bản khác đáng lo ngại là Iran nối lại các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, Kuwait hay thậm chí Saudi Arabia với thông điệp "nếu Iran không thể xuất khẩu dầu, các nước láng giềng cũng sẽ không thể làm điều đó"
Dù eo biển Hormuz từng nhiều lần bị gián đoạn trong lịch sử - từ thời kiểm soát của Bồ Đào Nha cách đây hơn 500 năm, đến cuộc phong tỏa của Anh sau khi Thủ tướng Mohammad Mossadegh quốc hữu hóa dầu mỏ, hay các đợt tấn công trong chiến tranh Iran - Iraq, nhưng không tiền lệ nào thực sự tương đồng với cuộc đối đầu phức tạp hiện nay.
Nếu phong tỏa diễn ra trong thời gian ngắn và chấm dứt khả năng “tống tiền” kinh tế toàn cầu của Iran, đây có thể được xem là một nước cờ cao tay của ông Trump.
Nhưng nếu kéo dài, rủi ro sẽ tăng lên. Chiến dịch có thể bị nhìn nhận là một tính toán sai lầm, trong bối cảnh cuộc chiến vốn được kỳ vọng kết thúc nhanh chóng nay đã bước sang tuần thứ bảy, và những hệ lụy đối với kinh tế toàn cầu vẫn còn ở phía trước.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
