Mỹ đang dồn lực siết chặt eo biển Hormuz nhằm gây sức ép tối đa lên Iran, nhưng chiến lược này có nguy cơ phản tác dụng. Khi “nút thắt” quan trọng nhất của dòng chảy dầu mỏ toàn cầu bị bóp nghẹt, Tehran dường như vẫn còn trong tay một quân bài khác đủ sức làm rung chuyển thị trường năng lượng.
Các nước xuất khẩu năng lượng vùng Vịnh lo ngại Iran có thể leo thang, đóng eo biển Bab al-Mandeb - tuyến thoát chính của dầu mỏ Vịnh Ba Tư đang bị dồn ứ, theo WSJ.
Lá bài Bab al-Mandeb
Saudi Arabia đang gia tăng sức ép lên Mỹ nhằm chấm dứt lệnh phong tỏa eo biển Hormuz và quay lại bàn đàm phán, khi lo ngại động thái của Tổng thống Donald Trump có thể khiến Iran phản ứng mạnh, làm gián đoạn thêm các tuyến vận tải chiến lược, theo các quan chức Arab.
Lệnh phong tỏa được thiết kế nhằm gia tăng sức ép lên nền kinh tế vốn đã suy yếu nghiêm trọng của Iran. Tuy nhiên, Saudi Arabia cảnh báo Tehran có thể đáp trả bằng cách đóng eo biển Bab al-Mandeb - “nút thắt cổ chai” trên Biển Đỏ có ý nghĩa sống còn đối với phần xuất khẩu dầu còn lại của vương quốc.
Diễn biến này cho thấy những rủi ro và giới hạn trong nỗ lực của Mỹ nhằm buộc mở lại eo Hormuz - tuyến hàng hải mà Iran đã sớm kiểm soát từ đầu xung đột bằng các cuộc tấn công tàu thuyền, khiến khoảng 13 triệu thùng dầu/ngày bị gián đoạn và đẩy giá dầu vượt mốc 100 USD/thùng.
Lệnh phong tỏa các cảng Iran chính thức có hiệu lực từ thứ Hai, sau khi các đe dọa không kích và vòng đàm phán cuối tuần của ông Trump không thể khiến Tehran nới lỏng kiểm soát tại Hormuz.
 |
| Vị trí quan trọng của eo biển Bab al-Mandeb. Biểu đồ: WSJ. |
“Ông Trump đã nhiều lần khẳng định mong muốn eo Hormuz phải được mở hoàn toàn để đảm bảo dòng chảy năng lượng tự do”, người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly cho biết. “Chính quyền Mỹ đang liên lạc thường xuyên với các đồng minh vùng Vịnh nhằm đảm bảo Iran không thể gây sức ép hay tống tiền bất kỳ quốc gia nào”.
Saudi Arabia gần đây đã khôi phục xuất khẩu dầu về mức trước xung đột, khoảng 7 triệu thùng/ngày, bằng cách vận chuyển dầu qua đường ống xuyên sa mạc ra Biển Đỏ. Tuy nhiên, nguồn cung này sẽ đối mặt rủi ro nếu tuyến thoát tại Biển Đỏ cũng bị phong tỏa.
Tại Yemen, lực lượng Houthi - đồng minh của Iran - kiểm soát dải bờ biển dài gần eo Bab al-Mandeb và từng gây gián đoạn nghiêm trọng hoạt động hàng hải trong phần lớn thời gian xung đột Gaza. Theo các quan chức Arab, Iran đang gia tăng sức ép để nhóm này tái phong tỏa tuyến đường chiến lược.
“Nếu Iran muốn đóng Bab al-Mandeb, Houthi là đối tác hiển nhiên, và phản ứng của họ trong xung đột Gaza cho thấy họ đủ năng lực để làm điều đó”, chuyên gia Adam Baron nhận định.
Hãng tin bán chính thức Tasnim, có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran - lực lượng hiện kiểm soát eo Hormuz - cảnh báo rằng các biện pháp phong tỏa có thể khiến Tehran đáp trả bằng cách đóng cửa lối ra Biển Đỏ.
Các quốc gia vùng Vịnh không muốn xung đột kết thúc với việc Iran kiểm soát eo Hormuz - huyết mạch kinh tế của họ. Tuy nhiên, nhiều nước, trong đó có Saudi Arabia, đang thúc đẩy Mỹ giải quyết khủng hoảng qua đàm phán và nỗ lực khởi động lại các kênh đối thoại. Dù lập trường công khai vẫn cứng rắn, hai bên được cho là vẫn duy trì tiếp xúc qua trung gian và sẵn sàng đàm phán nếu có đủ linh hoạt.
Eo Bab al-Mandeb là tuyến hẹp nối Biển Đỏ với Ấn Độ Dương, nằm giữa Yemen và vùng Sừng châu Phi. Đây là cửa ngõ dẫn vào kênh đào Suez, giữ vai trò then chốt trong tuyến hàng hải giữa châu Á và châu Âu.
Lực lượng Houthi tại Yemen đã chứng minh khả năng làm tê liệt tuyến hàng hải này thông qua các cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và vũ khí hạng nhẹ. Dù các đợt tấn công giảm sau lệnh ngừng bắn tại Gaza hồi tháng 10, lưu lượng vận tải vẫn chưa trở lại bình thường.
Trong xung đột hiện tại giữa Mỹ và Iran, Houthi phần lớn đứng ngoài sau khi hứng chịu chiến dịch không kích kéo dài 53 ngày của Mỹ năm ngoái. Tuy nhiên, nhóm này vẫn là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran và là “lá bài dự phòng” nếu Tehran cần gia tăng sức ép.
Houthi cũng tuyên bố việc đóng eo Bab al-Mandeb là một trong các lựa chọn của họ.
 |
| Những người ủng hộ lực lượng Houthi trong một cuộc biểu tình ủng hộ Iran ở Yemen hồi đầu tháng này. Ảnh: Reuters. |
Riyadh ngồi trên đống lửa
Bất kỳ cuộc tấn công nào tại khu vực này sẽ đặc biệt đáng lo ngại đối với Saudi Arabia - nước đã chuyển phần lớn xuất khẩu dầu từ cơ sở Ras Tanura tại Vịnh Ba Tư sang cảng Yanbu trên Biển Đỏ ngay sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch nhằm vào Iran hôm 28-2.
Trước xung đột Gaza, khoảng 9,3 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỏ mỗi ngày đi qua Bab al-Mandeb. Con số này đã giảm một nửa sau khi Houthi bắt đầu tấn công tàu thuyền, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ.
Cố vấn đối ngoại của lãnh tụ tối cao Iran, ông Ali Akbar Velayati, ngày 5-4 cảnh báo trên mạng xã hội rằng Tehran coi Bab al-Mandeb “giống như Hormuz”, và nếu Washington lặp lại “những sai lầm ngớ ngẩn”, dòng chảy năng lượng và thương mại toàn cầu có thể bị gián đoạn chỉ bằng “một tín hiệu”.
Giới chức năng lượng Saudi Arabia cho biết vương quốc đã nhận được cam kết từ Houthi rằng lực lượng này sẽ không tấn công Saudi Arabia hoặc tàu thuyền của nước này khi đi qua Bab al-Mandeb.
Tuy nhiên, Riyadh cũng cảnh báo Washington rằng tình hình vẫn rất khó lường, và Houthi có thể can dự sâu hơn nếu tiếp tục chịu sức ép từ Iran. Nhóm này cũng có thể áp phí đối với tàu thuyền qua lại.
“Đó sẽ là cách để Iran leo thang, bằng cách nói rằng nếu các ông hạn chế xuất khẩu dầu của chúng tôi, chúng tôi sẽ làm gián đoạn hoạt động xuất khẩu qua cảng Yanbu của các ông”, chuyên gia Erik Meyersson nhận định.
Năm ngoái, ông Trump đã điều động hai tàu sân bay, nhiều máy bay ném bom B-2, phi đội F-35 và các tàu khu trục trang bị tên lửa dẫn đường để đối phó lực lượng Houthi.
Trong cuộc xung đột đó, Houthi suýt bắn hạ hai tiêm kích F-16 và phá hủy nhiều máy bay không người lái Reaper. Một vụ tấn công tên lửa nhằm vào tàu sân bay USS Harry S. Truman thậm chí buộc tàu phải đổi hướng gấp, khiến một tiêm kích F/A-18 rơi xuống Biển Đỏ.
Cùng ngày 13/4, Iran cũng đưa ra cảnh báo nhằm vào các cảng trong khu vực.
“Nếu an ninh các cảng của Iran tại Vịnh Ba Tư và Biển Oman bị đe dọa, sẽ không có cảng nào trong khu vực này được an toàn”, quân đội Iran tuyên bố trên kênh IRIB.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
