Iran bước vào giai đoạn khó khăn và nguy hiểm

Tàu bè hoạt động tại eo biển Hormuz, ngoài khơi tỉnh Musandam của Oman. Khoảng 190 triệu thùng dầu thô của Iran đang ở trên biển và các chuyến hàng có nguy cơ bị gián đoạn do lệnh phong tỏa các cảng Iran của Mỹ. Ảnh: Reuters.

Đây là nguồn tài nguyên chủ chốt được Iran sử dụng để duy trì các hoạt động quân sự và hỗ trợ nền kinh tế đang chịu áp lực từ các lệnh trừng phạt.

Theo nghiên cứu viên cao cấp Noam Raydan tại Viện Chính sách Cận Đông Washington, trong tháng 3, Iran đã vượt qua các đối thủ như Iraq và Saudi Arabia để trở thành nhà xuất khẩu dầu lớn nhất qua eo biển Hormuz. Bà Raydan lưu ý rằng trong khi các quốc gia khác gặp khó khăn trong vận chuyển, các tàu liên quan đến Iran là nhóm hoạt động tích cực nhất trên tuyến đường vận tải chiến lược này.

Iran thất thu vì Mỹ phong tỏa

Lệnh phong tỏa của Mỹ đồng nghĩa với việc kết thúc giai đoạn 40 ngày "vàng" mà Iran thu về khoảng 9 tỷ USD từ xuất khẩu dầu thô. Đáng chú ý, mức thu nhập trung bình mỗi ngày trong giai đoạn này còn cao hơn so với thời điểm trước khi cuộc chiến bùng nổ vào ngày 28/02, theo National.

Động thái triệt tiêu nguồn thu ngoại tệ của Mỹ nhằm làm tê liệt khả năng chiến tranh của Tehran, đồng thời gia tăng áp lực kinh tế buộc quốc gia này phải quay lại bàn đàm phán với những yêu sách cứng rắn hơn.

Theo Kpler, Iran đã xuất khẩu khoảng 1,85 triệu thùng/ngày trong 7 tuần qua, cao hơn mức trung bình trước chiến tranh là 1,75 triệu thùng/ngày.

Khi các nhà sản xuất đối thủ tại vùng Vịnh bị cô lập khỏi thị trường toàn cầu, Tehran đã đảo ngược mức giá dầu từ chiết khấu hơn 10 USD xuống thành mức giá cao hơn từ 2 đến 3 USD so với giá dầu Brent tiêu chuẩn.

Chuyên gia Homayoun Falakshahi nhận định xuất khẩu của Iran thực tế sẽ giảm về mức con số không. Ngay cả Jask - cảng được xây dựng đặc biệt để lách qua eo biển Hormuz - cũng nằm trong vùng thực thi phong tỏa.

Hiện có khoảng 190 triệu thùng dầu thô của Iran đang ở trên biển, trong đó khoảng 50 triệu thùng ở phía tây Singapore và 140 triệu thùng ở phía đông, phần lớn hướng tới Trung Quốc.

Với mức giá khoảng 80-85 USD/thùng, lượng hàng tồn kho nổi này đại diện cho hơn 15 tỷ USD doanh thu chưa thu hồi.

Các giao dịch bán dầu của Iran thường được thanh toán hai tháng sau khi dỡ hàng, nghĩa là tiền cho các chuyến hàng đã gửi vẫn sẽ tiếp tục chảy về trong nhiều tuần tới. Iran được dự báo có thể trụ vững thêm vài tháng nữa.

Chiến lược thích nghi

Từ lâu, bất chấp những nỗ lực kéo dài của Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Anh và Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc nhằm bóp nghẹt hoạt động thương mại quốc tế và đóng băng tài sản của Iran, quốc gia này vẫn duy trì được quan hệ giao thương với phần lớn thế giới, theo New York Times.

Kể từ 2019, Iran đã trao đổi hàng hóa với hơn 170 quốc gia, dù các hạn chế quốc tế khiến lạm phát tăng cao, thất nghiệp leo thang và bất ổn xã hội trong nước gia tăng.

Tổng kim ngạch thương mại của Iran nhìn chung giảm, song nước này vẫn nhập khẩu được các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm, thiết bị điện tử và linh kiện ôtô, đồng thời xuất khẩu dầu mỏ, khí đốt, vật liệu xây dựng, thực phẩm đặc sản cùng hàng nghìn sản phẩm khác. Các lệnh trừng phạt đã làm suy yếu nhưng chưa thể "đánh gục" hoàn toàn nền kinh tế Iran.

"Người ta thường cho rằng các lệnh trừng phạt đã cô lập Iran khỏi thương mại toàn cầu nhưng điều đó không hoàn toàn đúng,” ông Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành Quỹ Bourse & Bazaar có trụ sở tại London, nhận định. "Hoạt động thương mại của Iran ngày càng trở nên đa dạng hơn theo thời gian để thích ứng với các lệnh trừng phạt".

Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành Quỹ Bourse & Bazaar. Ảnh: Youtube.

Cuộc chiến với Mỹ và Israel đã làm thay đổi đáng kể triển vọng của quốc gia này. Việc Iran phong tỏa hoạt động vận tải tại Eo biển Hormuz đã cản trở chính khả năng tiếp cận hàng hóa thiết yếu và duy trì thương mại của nước này.

Các đợt không kích từ Mỹ và Israel đã phá hủy nhiều cơ sở hạ tầng, bao gồm hệ thống điện, giao thông, nhà máy, căn cứ quân sự và trường học. Nguy cơ thiệt hại nghiêm trọng hơn vẫn hiện hữu nếu lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần không được duy trì.

Dù vậy, dữ liệu thương mại trong 30 năm qua cho thấy khả năng thích ứng đáng kể của nền kinh tế 94 triệu dân. Khả năng vận hành linh hoạt dưới áp lực trừng phạt và các cú sốc khác có thể là chỉ dấu cho cách nền kinh tế này sẽ tiếp tục hoạt động trong tương lai.

Đối tác then chốt

Việc thu thập số liệu thương mại chính xác là điều không dễ dàng. Nhiều nhà phân tích tỏ ra hoài nghi đối với số liệu chính thức do Tehran công bố, trong khi các đối tác thương mại của Iran thường không công khai hoặc có xu hướng giảm nhẹ giá trị các giao dịch hàng hóa, theo New York Times.

Dẫu vậy, một thực tế rõ ràng là Trung Quốc đã nổi lên như đối tác thương mại quan trọng nhất của Iran, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong cả nhập khẩu và xuất khẩu của nước này trong hai thập kỷ qua.

Trong thời kỳ đại dịch, Bắc Kinh cam kết đầu tư 400 tỷ USD vào Iran trong những thập kỷ tới, đổi lấy nguồn cung dầu mỏ ổn định. Năm 2024, Trung Quốc mua tới 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).

Đồng thời, Trung Quốc cũng chiếm khoảng 25% kim ngạch xuất khẩu phi dầu mỏ của Iran giai đoạn 2019-2024, mua hàng tỷ USD hóa chất và kim loại từ Tehran, theo dữ liệu của Đại học Harvard.

Các giao dịch thanh toán chủ yếu được thực hiện bằng đồng nhân dân tệ (NDT), qua đó tránh sử dụng đồng USD và hệ thống ngân hàng Mỹ. vốn đóng vai trò trung tâm trong việc thực thi các biện pháp trừng phạt.

Bắc Kinh và Tehran duy trì mối quan hệ giao thương chặt chẽ. Ảnh: Reuters.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc cung cấp gần 30% lượng hàng hóa nhập khẩu của Iran, từ đồ nội thất đến hạt hướng dương, theo New York Times.

Giảm dần phụ thuộc vào dầu mỏ

Cách đây 20 năm, dầu mỏ chiếm gần 80% kim ngạch xuất khẩu của Iran. Tuy nhiên, tỷ trọng này đã giảm dần khi nền kinh tế được đa dạng hóa.

Quá trình chuyển đổi tăng tốc khi Mỹ dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama áp đặt các lệnh trừng phạt nghiêm ngặt mới, khiến kinh tế Iran rơi vào khủng hoảng.

"Nền kinh tế Iran thực sự bắt đầu gặp khó khăn từ khoảng năm 2012", ông Batmanghelidj cho biết. "Giai đoạn tăng trưởng thương mại từ 2000 đến 2012 gắn liền với sự cải thiện mức sống và sự phát triển của tầng lớp trung lưu Iran".

Trước "thiên la địa võng" trừng phạt, Iran đã xoay sở để giảm phụ thuộc dầu mỏ. Ảnh: New York Times.

Các lệnh trừng phạt chủ yếu nhắm vào lĩnh vực dầu mỏ và khiến các công ty phương Tây tránh làm ăn với Iran. Điều này buộc Tehran phải mở rộng thương mại sang các lĩnh vực khác và tìm kiếm đối tác mới. Đây là xu hướng vẫn tiếp diễn cho đến nay.

Một số biện pháp trừng phạt được dỡ bỏ sau thỏa thuận hạt nhân Iran-Mỹ năm 2015. Tuy nhiên, từ năm 2019, khi Tổng thống Donald Trump tái áp đặt trừng phạt đối với các công ty giao dịch với Iran, xu hướng đa dạng hóa lại tiếp tục.

Trong giai đoạn này, Iran đã xuất khẩu hơn 120 tỷ USD hàng hóa phi dầu mỏ, theo dữ liệu của Harvard, tương đương tổng kim ngạch xuất khẩu của các quốc gia như Costa Rica, Ecuador hoặc Croatia.