Ký ức Việt Nam đầu thập niên 90 qua 2.000 bức ảnh của du khách Đức

Tháng 12 tới, nhiếp ảnh gia người Đức Hans-Peter Grumpe sẽ bước sang tuổi 78. Hơn ba thập kỷ đã trôi qua kể từ chuyến đi đầu tiên đến Việt Nam, nhưng mỗi khi lật lại những bức ảnh cũ, ông nói ký ức về đất nước hình chữ S vẫn hiện lên nguyên vẹn như mới hôm qua.

"Việt Nam - chỉ cần nhắc đến thôi là mọi ký ức lại ùa về", ông nói với Tri Thức - Znews từ quê nhà.

Trong 3 mùa hè liên tiếp từ năm 1991-1993, Grumpe dành tổng cộng 83 ngày rong ruổi khắp Việt Nam, từ đồng bằng sông Cửu Long đến vùng biên giới phía Bắc, từ địa đạo Vịnh Mốc, Khe Sanh đến Sa Pa, Điện Biên, Cao Bằng.

Đó là thời điểm đất nước vừa bước vào những năm đầu đổi mới, khách quốc tế còn hiếm, nhiều nơi vẫn phải xin giấy phép mới được đặt chân tới. Theo thống kê, cả năm 1991 Việt Nam chỉ đón khoảng 300.000 lượt khách quốc tế. Khách nước ngoài gần như không thể tự do đi lại trong nước, muốn đến hầu hết địa phương đều phải xin giấy phép.

Trong 3 chuyến đi, ông đặt chân tới 20 tỉnh, thành, chụp khoảng 1.600 bức ảnh. Năm 2021, Grumpe công bố thêm gần 400 bức chưa từng được giới thiệu trước đó. "Tôi may mắn được nhìn thấy một Việt Nam từ thời du lịch còn hoang sơ", ông nói.

Nhiếp ảnh gia Hans-Peter Grumpe chụp cùng người dân tại nhiều điểm dừng chân trong hành trình khám phá Việt Nam giai đoạn 1991-1993.

Những cái nhìn ngỡ ngàng

Tình yêu của Grumpe dành cho Việt Nam bắt đầu từ rất lâu trước khi ông đặt chân đến đây. Đầu thập niên 1990, khi chính sách đổi mới bắt đầu mở cửa nền kinh tế Việt Nam, Grumpe quyết định lên đường.

Khi ấy, chỉ có công ty lữ hành quốc doanh Vietnam Tourist tổ chức các chuyến đi cho người nước ngoài. Khách muốn tới nhiều địa phương phải xin giấy phép riêng. Khách sạn rất hiếm, nhiều đêm ông nghỉ tại nhà khách của UBND các địa phương.

"Người dân hầu như chưa quen với khách du lịch. Trước đó họ chỉ gặp các chuyên gia Liên Xô nên nhiều người gọi tôi là 'Liên Xô'", ông nhớ lại.

Hans-Peter Grumpe uống rượu cần bằng ống hút dài trong buổi đón tiếp của gia đình ông Mamahrine tại làng Ê Đê Ko Dhong, gần Buôn Ma Thuột, năm 1992.

Ở nhiều vùng sâu vùng xa, sự xuất hiện của người đàn ông châu Âu với bộ râu rậm trở thành điều chưa từng thấy. Trẻ em, thậm chí cả người lớn, tò mò kéo lông tay hoặc chạm vào bộ râu của ông.

Tại một số ngôi làng phía Bắc Điện Biên Phủ, khi ông vừa bước xuống xe, trẻ con và người lớn đồng loạt hét lên rồi bỏ chạy. Ông có cảm giác chưa từng có người châu Âu nào đi qua nơi ấy.

Ngay từ chuyến đi đầu tiên, Grumpe bị mê hoặc bởi vẻ đẹp thiên nhiên cũng như sự tử tế và lòng hiếu khách của người Việt. Ông không hề cảm nhận thấy sự oán giận nào đối với người châu Âu hay người Mỹ. Trái lại, ông rất thường xuyên nghe người dân nói: "Chúng tôi hy vọng khách du lịch Mỹ sẽ sớm đến Việt Nam".

Nhìn chung, điều ông cảm nhận được là bầu không khí lạc quan về tương lai của đất nước, đặc biệt là triển vọng phát triển kinh tế.

Việt Nam đổi thay "đáng kinh ngạc"

Trở lại Việt Nam liên tiếp vào các năm 1992 và 1993, Grumpe chứng kiến tốc độ thay đổi mà ông gọi là "đáng kinh ngạc".

Nếu năm 1991 đường phố Hà Nội gần như chỉ có xe máy Simson, MZ của Đông Đức và những chiếc Volga Liên Xô thì chỉ hai năm sau, xe Nhật Bản đã dần thay thế.

Du khách, nhiếp ảnh gia Hans-Peter Grumpe hiện nay.

Ban đêm thành phố sáng hơn, các cửa hàng video xuất hiện khắp nơi, người đánh giày đứng đầy trên phố, máy chơi game cầm tay của Trung Quốc được bày bán, nhiều ngôi nhà cũ bắt đầu bị phá bỏ.

Ngay cả giao thông cũng thay đổi nhanh chóng. "Tôi nhận thấy một số tuyến phố ở Hà Nội đã cấm xích lô. Xe cộ đông hơn rất nhiều", ông nói.

Theo Grumpe, TP.HCM khi ấy hiện đại hơn với nhiều xe máy, bảng quảng cáo và nhịp sống hối hả. Trong khi đó, Hà Nội yên tĩnh hơn, đường phố vắng vẻ, nhiều người đàn ông vẫn đội mũ cối.

Song chính Hà Nội mới là nơi để lại nhiều thương nhớ nhất. Hầu như ngày nào ở thủ đô, ông cũng dành hàng giờ bên hồ Hoàn Kiếm để quan sát cuộc sống. Buổi trưa có người đọc sách, đánh cờ, nghỉ ngơi dưới tán cây; tối đến, các cặp đôi ngồi nắm tay bên bờ hồ. Ông cũng quen nhiều trẻ lang thang quanh hồ và thường mua bánh mì cho chúng.

Hai năm sau, khi quay trở lại, một cậu bé bất ngờ chạy tới chỉ vào ông rồi nói với bạn bè: "Chính ông ấy đã mua bánh mì cho chúng ta".

"Lúc đó tôi mới biết cậu bé vẫn sống quanh hồ Hoàn Kiếm suốt 2 năm qua", Grumpe kể.

Đường phố Hà Nội những năm 90 do nhiếp ảnh gia Hans-Peter Grumpe ghi lại.

Sa Pa khi chỉ có... 2 khách nước ngoài

Trong ba lần đến Việt Nam, miền Bắc là nơi du khách người Đức yêu thích nhất. Ông gọi Hà Nội, vịnh Hạ Long và vùng núi Tây Bắc là những nơi "ngoạn mục đến nghẹt thở".

Năm 1992, Grumpe trở thành một trong những khách quốc tế đầu tiên được cấp phép tới khu vực phía Bắc Điện Biên Phủ và dọc biên giới Trung Quốc. Sa Pa khi ấy hoàn toàn khác hiện nay. Ngoài ông, chỉ có thêm một du khách người Pháp.

Đồng bào H'Mông, Dao Đỏ, Thái... vẫn nhìn khách nước ngoài bằng ánh mắt dè dặt. Mỗi lần ông giơ máy ảnh, nhiều người vội quay mặt hoặc bỏ chạy.

Khung cảnh Sa Pa thời chỉ có 2 du khách nước ngoài.

Ông ở trong một biệt thự Pháp cũ được cải tạo thành nhà khách, theo ông nhớ gần như là nơi lưu trú duy nhất của thị trấn lúc bấy giờ. Ban đêm, căn phòng có thêm "3 vị khách không mời", gồm 2 con dơi và một con chuột béo đang gặm bánh xà phòng.

Cuối tuần, hàng nghìn người dân tộc từ các bản làng, có người đi bộ chân trần hàng chục km, đổ về chợ Sa Pa trong trang phục truyền thống nhuộm chàm. Đêm thứ Bảy diễn ra chợ tình, nơi nam nữ hát đối để làm quen. Đúng hôm thị trấn mất điện, ánh nến leo lét giúp Grumpe dễ dàng hòa vào đám đông để ghi lại những khoảnh khắc hiếm có.

Một năm sau, khi quay lại, ông ngỡ ngàng. Sa Pa đã có hàng chục khách du lịch, nhiều nhà nghỉ mới xuất hiện và người dân bắt đầu bán đồ thổ cẩm cho du khách. "Mọi thứ thay đổi nhanh đến không ngờ", vị khách nhớ lại.

"Tôi muốn nhớ Việt Nam như ngày ấy"

35 năm sau, Grumpe chưa một lần trở lại Việt Nam. Bạn bè từng kể với ông về những thành phố mọc lên đầy nhà cao tầng, những tuyến đường đông nghịt xe cộ và một Việt Nam hoàn toàn khác.

"Tôi luôn muốn quay lại. Nhưng có lẽ hơi cảm tính, tôi muốn giữ Việt Nam trong ký ức như những gì mình từng trải nghiệm", ông nói.

Ông cho rằng chính vì vậy, những bức ảnh của mình giờ đã trở thành "tư liệu lịch sử". Từ khoảng năm 2006, khi đăng ảnh lên Internet, Grumpe liên tục nhận được thư từ người Việt.

Có người viết rằng nhờ ảnh của ông mới biết Hà Nội đầu thập niên 90 trông ra sao. Có người nói những bức hình đưa họ trở về tuổi thơ. Nhiều độc giả cảm ơn vì ông đã lưu giữ ký ức về một Hà Nội giản dị "đang dần biến mất".

Hans-Peter Grumpe chụp cùng gia đình người hướng dẫn tham quan địa đạo Vịnh Mốc.

Năm 2014, sau cuộc phỏng vấn với một tờ báo của Việt Nam, bộ ảnh của ông được chia sẻ rộng rãi trên hơn 130 website. Cùng năm, kiến trúc sư Romain Orfeuvre, khi đó phụ trách Trung tâm giao lưu văn hóa phố cổ Hà Nội, liên hệ xin sử dụng ảnh cho triển lãm về quá trình đô thị hóa của thủ đô.

Trong thư gửi Grumpe, Orfeuvre viết những bức ảnh này đã trở thành "tư liệu tham chiếu mỗi khi báo chí Việt Nam muốn minh họa những năm đầu đổi mới".

Với Grumpe, phần thưởng lớn nhất không phải sự nổi tiếng của bộ ảnh, mà là những lời nhắn từ những người từng là những đứa trẻ trong ảnh năm nào.

"Một độc giả viết với tôi: 'Ông đã tặng tôi tấm vé trở về tuổi thơ'. Có lẽ đó là lời cảm ơn đẹp nhất mà một người cầm máy có thể nhận được", nam du khách tâm sự.