Ký sinh trùng 'mở đường' cho vi khuẩn tấn công não bệnh nhân

Một ca viêm màng não nguy kịch đã giúp bác sĩ phát hiện bệnh nhân nhiễm giun lươn. Ảnh: Shutterstock.

Bệnh nhân T.Q.L. (72 tuổi, quê Ninh Bình) khởi phát bệnh khoảng hai ngày trước khi nhập viện với triệu chứng đau đầu, ý thức chậm dần. Kết quả chọc dịch não tủy tại bệnh viện tuyến dưới cho thấy số lượng tế bào và protein trong dịch não tủy tăng cao, hướng tới chẩn đoán viêm màng não mủ.

Dù được điều trị tích cực, bệnh diễn biến rất nhanh. Người bệnh rơi vào sốc nhiễm khuẩn nặng, tụt huyết áp, phải đặt nội khí quản, thở máy và sử dụng thuốc vận mạch liều cao trước khi được chuyển lên tuyến trên.

Bác sĩ Nguyễn Đức Hiếu, Trung tâm Hồi sức tích cực, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, cho biết ngay sau khi tiếp nhận, các bác sĩ chọc lại dịch não tủy để xác định tác nhân gây bệnh và thực hiện kháng sinh đồ.

Kết quả cho thấy vi khuẩn E. coli là nguyên nhân gây viêm màng não. Dựa trên kháng sinh đồ, bệnh nhân được điều trị bằng loại kháng sinh phù hợp.

Điều khiến ê-kíp điều trị đặc biệt lưu ý là E. coli vốn là vi khuẩn thường trú trong đường tiêu hóa nhưng lại xuất hiện trong dịch não tủy.

"Trên cơ địa người bệnh cao tuổi, có xơ gan, việc vi khuẩn đường ruột xuất hiện ở vị trí bất thường như dịch não tủy là dấu hiệu cảnh báo đặc biệt. Chúng tôi buộc phải đặt câu hỏi điều gì đã 'mở đường' để vi khuẩn vượt qua hàng rào bảo vệ của cơ thể và gây nhiễm trùng nặng như vậy", BS Hiếu chia sẻ.

Từ nghi vấn này, các bác sĩ tiếp tục mở rộng xét nghiệm và phát hiện bệnh nhân dương tính với giun lươn. Bên cạnh điều trị viêm màng não do E. coli và hồi sức tích cực, người bệnh được điều trị đồng thời nhiễm ký sinh trùng.

Bác sĩ thăm khám cho bệnh nhân. Ảnh: BVCC.

Theo bác sĩ Hiếu, giun lươn không trực tiếp gây viêm màng não mủ. Tuy nhiên, y văn ghi nhận ở những trường hợp tăng nhiễm hoặc nhiễm giun lươn lan tỏa, ấu trùng khi xuyên qua thành ruột vào máu có thể mang theo các vi khuẩn Gram âm đường ruột, điển hình là E. coli. Từ đó, vi khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn huyết, thậm chí xâm nhập vào màng não.

Đáng chú ý, giun lươn là loại ký sinh trùng có khả năng tự tái nhiễm và tồn tại trong cơ thể nhiều năm mà hầu như không gây triệu chứng rõ rệt. Khi sức đề kháng suy giảm, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc có bệnh nền như xơ gan, ký sinh trùng có thể tăng sinh mạnh, làm gia tăng nguy cơ xảy ra các biến chứng nhiễm khuẩn nặng.

"Nói một cách dễ hiểu, tác nhân trực tiếp gây viêm màng não ở bệnh nhân này là E. coli chứ không phải giun lươn. Tuy nhiên, việc phát hiện đồng thời nhiễm giun lươn là dữ kiện quan trọng giúp giải thích vì sao vi khuẩn vốn chỉ sống trong đường ruột lại có thể xuất hiện trong dịch não tủy, đồng thời giúp bác sĩ xây dựng chiến lược điều trị toàn diện hơn", bác sĩ Hiếu nhấn mạnh.

Theo phân tích y khoa, khi hàng rào bảo vệ tự nhiên bị tổn thương, hệ thống phòng thủ tinh vi nhất cũng có thể bị vô hiệu hóa bởi một phản ứng dây chuyền. Trong cuốn sách Miễn dịch (bản dịch tiếng Việt của Immune: A Journey into the Mysterious System That Keeps You Alive) tác giả Philipp Dettmer ví niêm mạc ruột như "bức tường thành" kiên cố ngăn cách hàng tỷ vi khuẩn với dòng máu. Tuy nhiên, sự xuất hiện của ký sinh trùng như giun lươn giống như một đòn đột kích, đục thủng bức tường này và mở ra "hành lang an toàn" cho vi khuẩn E. coli tràn qua.

Ở người cao tuổi có bệnh nền xơ gan, khi sức đề kháng vốn đã suy yếu, các "chiến binh" miễn dịch không kịp khống chế đợt xâm nhập. Vi khuẩn nhanh chóng đi vào máu, vượt tiếp hàng rào máu - não và gây viêm nhiễm dữ dội trong dịch não tủy.

Ca bệnh của cụ ông 72 tuổi chính là minh chứng thực tế cho thấy: Chỉ cần một lỗ hổng ở hàng rào phòng thủ ban đầu, cái giá phải trả có thể là cả một cuộc giành giật sinh mạng trên giường hồi sức tích cực.

May mắn, nhờ chẩn đoán đúng "thủ phạm mở đường", phác đồ kết hợp kháng sinh theo kháng sinh đồ, điều trị giun lươn và hồi sức tích cực đã mang lại kết quả tích cực.

Sau gần 12 ngày điều trị, người bệnh đã tỉnh táo, được rút ống nội khí quản, ngừng hoàn toàn thuốc vận mạch và chỉ còn hỗ trợ oxy qua gọng kính mũi với lưu lượng khoảng 2 lít/phút. Dù đã qua giai đoạn nguy kịch, bệnh nhân vẫn cần tiếp tục điều trị đủ liệu trình và được theo dõi sát.

Theo bác sĩ Hiếu, nhiễm giun lươn không phải lúc nào cũng gây triệu chứng đường tiêu hóa mà có thể âm thầm tồn tại trong thời gian dài. Ở những người suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh nền, ký sinh trùng có thể tăng nhiễm, kéo theo nguy cơ biến chứng nhiễm khuẩn nguy hiểm do vi khuẩn đường ruột.

Bác sĩ khuyến cáo người dân không nên chủ quan với các bệnh ký sinh trùng. Khi xuất hiện các dấu hiệu như sốt, đau đầu dữ dội, nôn, lơ mơ hoặc rối loạn ý thức, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời. Đối với người cao tuổi, người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch, việc tầm soát và điều trị ký sinh trùng theo chỉ định của bác sĩ có ý nghĩa quan trọng trong phát hiện sớm, điều trị kịp thời và hạn chế các biến chứng nguy hiểm.