Cuộc đối đầu giữa Iran với Mỹ và Israel đang bước vào giai đoạn leo thang nguy hiểm khi các tín hiệu từ Tehran cho thấy lập trường của nước này ngày càng cứng rắn.
Trong khi Washington phát đi thông điệp về các kênh đàm phán, Iran không chỉ phủ nhận mà còn đáp trả. Sự đáp trả này được kết hợp giữa sức mạnh quân sự, kiểm soát chính trị nội bộ và thái độ thách thức trong ngoại giao.
Phô diễn quyền lực
Trong bối cảnh nhiều lãnh đạo cấp cao thiệt mạng do các cuộc không kích của Mỹ và Israel, cấu trúc quyền lực tại Iran đang thu hẹp lại và tập trung vào những nhân vật có lý lịch an ninh, quân sự rõ nét. Nổi bật trong số đó là Mohammad Bagher Ghalibaf - Chủ tịch Quốc hội, người được cho là một trong những trung tâm quyền lực dân sự còn lại.
CNN cho biết ông Ghalibaf không phải là một chính trị gia ôn hòa. Ngay từ khi còn là một chỉ huy cảnh sát trẻ, ông đã trực tiếp tham gia đàn áp biểu tình và không ngần ngại thừa nhận điều đó.
Trong một đoạn ghi âm năm 2013, ông từng nói mình tự hào khi trực tiếp đánh người biểu tình trên đường phố. Lý lịch này phản ánh rõ tư duy đặt an ninh chế độ lên trên hết - điều tiếp tục định hình cách ông phản ứng với cuộc chiến hiện nay.
Trong những tuần gần đây, ông Ghalibaf liên tục sử dụng mạng xã hội để khiêu khích ông Trump và thể hiện lập trường cứng rắn về các điều kiện để Iran chấm dứt chiến tranh. Ông khẳng định Iran không tìm kiếm lệnh ngừng bắn, mà thay vào đó muốn trừng phạt kẻ xâm lược để ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai.
Lập trường này đi ngược hoàn toàn với những tín hiệu từ phía Mỹ. Ông Trump từng tuyên bố rằng Mỹ đang đàm phán với một nhân vật "được kính trọng" ở Iran, song không nêu danh tính cụ thể.
Một số nguồn tin nhận định nhân vật được nhắc đến có thể là ông Mohammad Bagher Ghalibaf. Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau, ông Ghalibaf đã bác bỏ hoàn toàn khả năng đàm phán trực tiếp giữa Tehran và Washington.
Trên mạng xã hội X, ông khẳng định không có cuộc đàm phán nào được tiến hành với Mỹ, đồng thời cáo buộc các thông tin trái chiều là “tin giả” nhằm thao túng thị trường tài chính, dầu mỏ và giúp Mỹ cùng Israel thoát khỏi thế bế tắc.
Nói thêm về ông Ghalibaf, các chuyên gia nhận định vị lãnh đạo này là một người có quan hệ sâu rộng với nhiều trung tâm quyền lực, từ Quốc hội đến Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Tuy nhiên, ông không bị ràng buộc quá chặt bởi ý thức hệ, mà thiên về thực dụng quyền lực, sẵn sàng thay đổi quan điểm nếu cần thiết, miễn là phục vụ mục tiêu chiến lược.
Song song với Ghalibaf, việc bổ nhiệm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohammad Bagher Zolghadr làm cố vấn an ninh quốc gia càng củng cố xu hướng quân sự hóa bộ máy lãnh đạo Iran.
Ông Mohammad Bagher Zolghadr được bổ nhiệm thay thế cho ông Ali Larijani, cố vấn an ninh quốc gia hàng đầu của Iran thiệt mạng trong một cuộc không kích của Israel tuần trước. Quyết định này đánh dấu sự xuất hiện của một nhân vật có lập trường cứng rắn, từng giữ vị trí phó chỉ huy trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).
Theo ông Behnam Ben Taleblu, một chuyên gia quân sự, động thái trên là bằng chứng bổ sung cho thấy các nhân vật quân sự theo đường lối cứng rắn đang gia tăng ảnh hưởng tại Iran.
IRGC từ lâu đã là trụ cột của nước Cộng hòa Hồi giáo Iran, kiểm soát chương trình tên lửa, hạt nhân, các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực và một phần lớn nền kinh tế. Việc các nhân vật xuất thân từ lực lượng này nắm giữ các vị trí chủ chốt đồng nghĩa với việc chiến lược của Iran sẽ ngày càng thiên về răn đe quân sự thay vì thỏa hiệp ngoại giao.
Không thỏa hiệp với Mỹ
Không dừng lại ở đó, trong khi Washington nói về đàm phán, Tehran lại gửi đi một thông điệp khác thông qua tên lửa.
Theo New York Times, Iran đã phóng hàng loạt tên lửa và máy bay không người lái vào nhiều mục tiêu trên khắp Trung Đông, từ Israel đến Iraq, Bahrain và các khu vực khác. Các cuộc tấn công này vượt lên trên tính chất trả đũa, nó thể hiện rằng bất chấp các đòn không kích liên tục, Iran vẫn duy trì được năng lực quân sự đáng kể.
 |
| Iran tấn công trực tiếp vào Tel Aviv, khiến 4 người bị thương và nhiều tòa nhà hư hại nặng. Ảnh: Reuters. |
Một trong những vụ tấn công đáng chú ý là cú đánh trực tiếp vào Tel Aviv, gây thiệt hại lớn cho các tòa nhà dân cư và khiến hệ thống phòng không Israel không thể đánh chặn.
Ở Iraq, cụ thể là khu vực người Kurd bán tự trị ở Iraq, một loạt sáu tên lửa đạn đạo của Iran đã khiến sáu tay súng người Kurd thiệt mạng và làm bị thương 30 người khác.
Không chỉ dừng lại ở quân sự, Iran còn tận dụng vị trí địa chiến lược để gây sức ép. Tại eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới, lực lượng hải quân IRGC đã thể hiện quyền kiểm soát bằng cách buộc một tàu container phải quay đầu với lý do “thiếu giấy phép”.
Động thái này gửi đi thông điệp rằng Iran có thể làm gián đoạn dòng chảy năng lượng toàn cầu nếu cần.
Hệ quả của việc sử dụng quyền lực mềm nhanh chóng lan rộng. Giá dầu tăng mạnh, các quốc gia phụ thuộc vào năng lượng Trung Đông rơi vào trạng thái bất ổn. Philippines phải ban bố tình trạng khẩn cấp năng lượng, trong khi ngành hàng không Mỹ cảnh báo nguy cơ giá vé tăng tới 20% nếu giá dầu duy trì ở mức cao.
Trong bối cảnh đó, Mỹ đưa ra một “kế hoạch 15 điểm” nhằm chấm dứt chiến tranh. Các nhà ngoại giao cho biết kế hoạch 15 điểm mà ông Trump công bố thực chất dựa trên khuôn khổ đàm phán từ tháng 5/2025 và từng bị Iran bác bỏ.
Kế hoạch này từng là nền tảng cho các cuộc đàm phán hạt nhân nhưng đã sụp đổ sau các cuộc không kích của Israel. Việc tái sử dụng nội dung cũ khiến nhiều ý kiến nghi ngờ mức độ nghiêm túc của Washington, hoặc cho rằng đây là cách ông Trump tạo cảm giác đạt tiến triển nhiều hơn thực tế.
Giới phân tích nhận định nhiều nội dung trong kế hoạch đã lỗi thời, nhất là khi tình hình thực địa và chương trình hạt nhân của Iran đã thay đổi đáng kể sau các đợt không kích. Ngoài ra, các điều khoản mang tính áp đặt như hạn chế sử dụng nguồn tiền sau dỡ bỏ trừng phạt và chỉ gỡ bỏ một phần lệnh cấm vận tiếp tục là rào cản lớn khiến Tehran khó chấp nhận.
Trong khi phía Mỹ khẳng định các cuộc trao đổi gần đây “rất tích cực”, Iran phủ nhận có đàm phán trực tiếp, chỉ thừa nhận các kênh trao đổi gián tiếp. Tehran cũng cáo buộc Washington tìm cách trấn an thị trường khi tuyên bố hoãn tấn công để chờ đạt thỏa thuận 15 điểm.
Nhìn chung, trong giai đoạn căng thẳng này, khoảng cách giữa hai bên ngày càng lớn. Iran có thể sẽ tập trung vào yêu cầu Mỹ cam kết không tiếp tục tấn công quân sự dù điều này rất khó có thể đạt được trong bối cảnh hiện nay. Đồng thời, các vấn đề mới như tự do hàng hải tại eo biển Hormuz hay yêu cầu đảm bảo an ninh từ các quốc gia vùng Vịnh sẽ khiến phạm vi đàm phán trở nên phức tạp hơn nhiều so với trước đây.
Trong khi đó, cộng đồng quốc tế cũng chưa đạt được sự đồng thuận. Nhiều quốc gia G7 không ủng hộ chiến dịch quân sự chống Iran, cho rằng đây là một hành động không cần thiết và thiếu cơ sở thuyết phục.
Các nước này nhấn mạnh mục tiêu của họ là bảo vệ lợi ích và đồng minh tại vùng Vịnh, cũng như đảm bảo tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, họ cũng chưa sẵn sàng can thiệp nếu chưa có lệnh ngừng bắn.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này...
