Iran bỏ túi hàng tỷ USD, Mỹ nhận lại điều gì?

Sau nhiều tuần căng thẳng đẩy Trung Đông đến sát bờ vực một cuộc chiến khu vực, Mỹ và Iran cuối cùng đã công bố bản ghi nhớ (MOU) mở đường cho một thỏa thuận toàn diện hơn trong tương lai. Tổng thống Donald Trump ca ngợi đây là bước đột phá có thể chấm dứt xung đột và ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, khi đọc kỹ văn bản vừa được công bố, các nhà phân tích cho rằng thỏa thuận đã tạo ra một lộ trình với nhiều lợi ích kinh tế đáng kể cho Tehran ngay từ giai đoạn đầu, trong khi những cam kết mà Iran đưa ra vẫn tương đối hạn chế và phần lớn chỉ mang tính nguyên tắc.

Iran nhận được gì?

Theo CNN, nếu nhìn vào những điều khoản có hiệu lực ngay sau khi ký kết, Iran rõ ràng là bên thu về lợi ích lớn nhất.

Lợi ích đầu tiên và quan trọng nhất là việc Mỹ đồng ý miễn trừ các lệnh trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu thô, sản phẩm hóa dầu cùng các dịch vụ liên quan như ngân hàng, bảo hiểm và vận tải.

Trên thực tế, điều này gần như đưa Iran trở lại vị thế từng có dưới thời thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015. Tehran có thể quay lại thị trường năng lượng quốc tế với quy mô lớn hơn nhiều so với hiện nay, trong bối cảnh giá dầu vẫn ở mức cao sau cuộc khủng hoảng tại Trung Đông.

Nhiều chuyên gia năng lượng ước tính riêng điều khoản này có thể mang lại cho Iran từ 60 đến 70 tỷ USD doanh thu bổ sung mỗi năm. Đó là con số đặc biệt quan trọng đối với một nền kinh tế đã chịu sức ép từ các lệnh trừng phạt kéo dài nhiều năm, khiến nguồn thu ngoại tệ sụt giảm nghiêm trọng.

Iran có thể nhận được một phần đáng kể lợi ích tài chính ngay từ bây giờ sau các điều khoản về dỡ bỏ lệnh trừng phạt và giải phóng tài sản. Ảnh: Reuters.

Bên cạnh đó, Tehran còn được hưởng lợi từ cam kết giải phóng các tài sản và nguồn tiền đang bị phong tỏa ở nước ngoài.

Điều đáng chú ý là văn bản hiện tại không giới hạn rõ ràng mục đích sử dụng các khoản tiền này. Khác với những thỏa thuận trước đây, trong đó nguồn tiền thường chỉ được phép dùng cho mục đích nhân đạo hoặc mua hàng hóa thiết yếu, bản ghi nhớ mới cho phép Ngân hàng Trung ương Iran có tiếng nói đáng kể trong việc xác định đối tượng thụ hưởng.

Điều này đồng nghĩa chính phủ Iran sẽ có dư địa tài chính lớn hơn đáng kể so với trước đây.

Một lợi ích khác mang tính chiến lược là cam kết của Mỹ về việc hướng tới dỡ bỏ toàn bộ hệ thống trừng phạt trong thỏa thuận cuối cùng.

Theo Điều 7, Washington cam kết xây dựng lộ trình chấm dứt mọi hình thức trừng phạt hiện hành đối với Iran, bao gồm các biện pháp từ Liên Hợp Quốc, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ.

Nếu được thực hiện đầy đủ, đây sẽ là sự thay đổi sâu rộng nhất trong chính sách của Mỹ đối với Iran kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.

Ngoài ra, Tehran còn được hưởng lợi từ đề xuất thành lập quỹ tái thiết và phát triển kinh tế trị giá ít nhất 300 tỷ USD trong tương lai.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian giơ văn bản ghi nhớ Mỹ - Iran mang đầy đủ chữ ký của hai nhà lãnh đạo - Ảnh: IRNA.

Mặc dù quỹ này chưa được kích hoạt ngay lập tức, việc được đưa vào văn bản cho thấy Iran đã thành công trong việc biến nhu cầu phục hồi kinh tế thành một phần của tiến trình đàm phán chính thức.

Quan trọng không kém, Mỹ còn cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của Iran và không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực chống lại nước này. Đó là những bảo đảm mà Tehran từ lâu luôn tìm kiếm trong các cuộc thương lượng với Washington.

Mỹ đổi lấy điều gì?

Đổi lại các nhượng bộ nói trên, điều Washington nhận được trước mắt chủ yếu là sự ổn định. Lợi ích rõ ràng nhất là việc Iran đồng ý dỡ bỏ các trở ngại tại eo biển Hormuz và khôi phục lưu thông hàng hải về mức trước chiến tranh ở Điều 4 và Điều 5.

Hormuz là tuyến đường vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới, nơi khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu đi qua mỗi ngày. Những tuần gần đây, nguy cơ Iran phong tỏa eo biển này đã khiến thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo, làm dấy lên lo ngại về một cú sốc dầu mỏ mới.

Với thỏa thuận hiện tại, Mỹ và các đồng minh có thể tạm thời loại bỏ nguy cơ đó. Từ góc độ kinh tế, đây là thành quả không nhỏ. Một cuộc khủng hoảng kéo dài tại Hormuz có thể đẩy giá dầu tăng vọt, làm gia tăng lạm phát toàn cầu và gây áp lực lên nền kinh tế Mỹ.

Tuy nhiên, các nhà phân tích đánh giá thỏa thuận không dừng ở đó. Trên thực tế, đây gần như là điểm kết thúc các nghĩa vụ của Iran và là điểm khởi đầu cho hàng loạt nghĩa vụ của Mỹ.

Thỏa thuận cũng cho biết sẽ mở lại eo biển Hormuz sau thời gian gián đoạn vì xung đột. Ảnh: Reuters.

Washington cũng đạt được một mục tiêu chính trị quan trọng: giảm nguy cơ đối đầu quân sự trực tiếp với Iran sau nhiều tháng leo thang căng thẳng.

Đối với Tổng thống Trump, đây là cơ hội để chứng minh rằng chiến dịch gây sức ép quân sự của ông đã buộc Tehran phải quay lại bàn đàm phán.

Ngoài ra, bản ghi nhớ còn ghi nhận việc Iran tái khẳng định sẽ không phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân. Nhà Trắng coi đây là nền tảng để tiến tới một thỏa thuận hạt nhân mới trong vòng 60 ngày tới.

Tuy nhiên, chính ở điểm này, nhiều chuyên gia cho rằng lợi ích mà Mỹ nhận được vẫn còn khá mơ hồ.

Các vấn đề cốt lõi vẫn bỏ ngỏ

Điểm gây tranh cãi nhất của bản ghi nhớ nằm ở chỗ Tehran chưa thực sự đưa ra nhiều cam kết mới.

Điều khoản liên quan đến vũ khí hạt nhân chủ yếu lặp lại những tuyên bố mà Iran từng đưa ra trong thỏa thuận JCPOA cách đây hơn một thập kỷ. Nói cách khác, Iran không hứa hẹn điều gì vượt quá những cam kết đã tồn tại trước đó.

Quan trọng hơn, các vấn đề cốt lõi như số phận kho uranium làm giàu, cơ chế thanh sát quốc tế hay lộ trình giải thể chương trình hạt nhân vẫn được để lại cho các cuộc đàm phán trong tương lai.

Văn bản cũng không yêu cầu Tehran phải thay đổi các chính sách khu vực vốn là nguyên nhân khiến Mỹ và đồng minh lo ngại suốt nhiều năm.

Không có điều khoản nào buộc Iran phải chấm dứt hỗ trợ các lực lượng vũ trang thân Tehran trong khu vực như Hezbollah tại Lebanon. Không có cam kết nào liên quan đến chương trình tên lửa đạn đạo, máy bay không người lái hay các hoạt động bị phương Tây cáo buộc là gây bất ổn tại Trung Đông.

Các vấn đề về nhân quyền, vốn từ lâu là một trọng tâm trong chính sách trừng phạt của Mỹ đối với Iran, cũng hoàn toàn vắng bóng trong văn bản.

Thách thức đàm phán

Mối lo lớn nhất của các nhà phê bình là Washington có thể đang từ bỏ phần lớn đòn bẩy của mình quá sớm. Trong các cuộc đàm phán quốc tế, biện pháp trừng phạt thường được xem là công cụ gây sức ép hiệu quả nhất đối với Iran.

Tuy nhiên, nếu các nguồn thu từ dầu mỏ được khôi phục, tài sản bị phong tỏa được giải ngân và triển vọng dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt đã được ghi nhận trên giấy tờ, Tehran sẽ bước vào giai đoạn đàm phán tiếp theo với vị thế mạnh hơn nhiều.

Khi đó, động lực để Iran chấp nhận những nhượng bộ đau đớn hơn về hạt nhân hoặc an ninh khu vực có thể suy giảm đáng kể.

Một vấn đề khác là quỹ tái thiết 300 tỷ USD. Theo cách diễn giải của nhiều chuyên gia, việc quỹ này được đưa vào dự thảo đồng nghĩa Tehran có thể coi đây là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào.

Nếu đúng như vậy, Mỹ sẽ phải đối mặt với yêu cầu tài chính và chính trị khổng lồ trong giai đoạn đàm phán tiếp theo. Nói cách khác, những cuộc thương lượng khó khăn nhất có lẽ vẫn còn ở phía trước.

Thỏa thuận nhanh chóng vấp phải chỉ trích từ phe Dân chủ. Lãnh đạo phe thiểu số Thượng viện Chuck Schumer cho rằng đây có thể là một trong những nhượng bộ lớn nhất mà Washington từng dành cho Tehran.

Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren cũng đặt câu hỏi về cái giá mà người dân Mỹ phải trả cho cuộc xung đột, cho rằng Nhà Trắng chưa từng giải thích thuyết phục lý do Mỹ bước vào cuộc chiến.

Trong khi đó, Thượng nghị sĩ Adam Schiff nhận định văn kiện hiện tại "tốt cho Iran hơn là cho Mỹ" vì chưa buộc Tehran đưa ra các cam kết cụ thể.

Khói bốc lên nghi ngút từ miền nam Lebanon sau các cuộc không kích của Israel ngày 17/6. Ảnh: Reuters.

Bản ghi nhớ đặt kỳ vọng vào việc giảm căng thẳng Mỹ - Iran để ổn định Trung Đông, nhưng thực tế khu vực phức tạp hơn nhiều. Ngay cả khi hai nước ngừng đối đầu trực tiếp, các điểm nóng như Lebanon, Syria, Iraq và Yemen vẫn chịu ảnh hưởng từ nhiều thế lực khác nhau.

Văn bản thiếu điều khoản đảm bảo các nhóm vũ trang đồng minh của Iran sẽ thay đổi hành vi, khiến triển vọng hòa bình bền vững còn là dấu hỏi lớn.

Cuối cùng, bản ghi nhớ hiện nay giống một thỏa thuận ngừng leo thang hơn là một giải pháp toàn diện. Iran giành được những lợi ích kinh tế và chính trị đáng kể ngay từ đầu. Mỹ đổi lại sự ổn định tại eo biển Hormuz và cơ hội tiếp tục đàm phán về hồ sơ hạt nhân.

Toàn văn bản ghi nhớ 14 điểm giữa Mỹ và Iran Nhà Trắng ngày 17/6 theo giờ địa phương đã công bố toàn văn bản ghi nhớ đã ký với Iran. 9 giờ trước