Đường lây truyền HIV mạnh mẽ nhất

Việc người trẻ ngày càng cởi mở với các mối quan hệ tình dục ngắn hạn và ít ràng buộc đang định hình lại cách HIV lây lan trong cộng đồng. Khi cách gặp gỡ và xây dựng quan hệ diễn ra nhanh hơn, khó truy vết hơn, nguy cơ phơi nhiễm cũng theo đó lan rộng.

Sự cởi mở với việc quan hệ tình dục ngắn hạn có thể làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm HIV ở người trẻ. Ảnh: Shutterstock.

Những con số đáng lo ngại về HIV

Theo số liệu mới nhất của UNAIDS, đến cuối năm 2024, khoảng 40,8 triệu người trên thế giới đang sống chung với HIV, với biên độ ước tính dao động từ 37,0 đến 45,6 triệu người. Trong cùng năm, thế giới ghi nhận 1,3 triệu ca nhiễm HIV mới và khoảng 630.000 ca tử vong do các bệnh liên quan đến AIDS.

Những con số này càng trở nên đáng lo ngại khi bước sang năm 2025, nhiều nhà tài trợ lớn nhất cho chương trình phòng, chống HIV toàn cầu bất ngờ rút lui. Theo các mô hình dự báo của UNAIDS, nếu khoảng trống tài chính này không được lấp đầy, thế giới có thể đối mặt thêm 6 triệu ca nhiễm HIV mới và 4 triệu ca tử vong liên quan đến AIDS vào năm 2029.

Tại Việt Nam, gánh nặng HIV vẫn hiện hữu với những con số đáng chú ý. Trong 9 tháng đầu năm 2025, Việt Nam ghi nhận 6.973 trường hợp nhiễm HIV mới được phát hiện và 1.108 trường hợp tử vong liên quan đến HIV/AIDS. Tính đến thời điểm này, cả nước có 251.958 người đang sống chung với HIV.

Số ca nhiễm HIV dự kiến sẽ tăng nếu khoảng trống tài chính của các chương trình phòng, chống HIV vẫn tồn tại. Ảnh: Shutterstock.

Trong bức tranh chung ấy, TP.HCM là địa phương có số ca nhiễm HIV cao nhất cả nước. Theo báo cáo của Ban Chỉ đạo phòng, chống AIDS, ma túy, mại dâm TP.HCM gửi UBND TP.HCM, tính đến năm 2025, thành phố ghi nhận lũy tích 106.409 người nhiễm HIV.

Đáng chú ý, chỉ trong 9 tháng đầu năm 2025, thành phố đã phát hiện 3.197 trường hợp nhiễm HIV mới, trong đó nam giới chiếm đến 87%. Phân tích theo độ tuổi cho thấy nhóm 15-29 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất (42%), tiếp đến là nhóm 30-39 tuổi và nhóm trên 40 tuổi.

Đáng chú ý, quan hệ tình dục không an toàn vẫn là con đường lây truyền chủ yếu, chiếm 81% các ca nhiễm HIV mới được phát hiện. Khoảng 90% người nhiễm HIV mới thuộc nhóm có hành vi nguy cơ cao, trong đó nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) chiếm đến 54% tổng số ca nhiễm mới.

Bên cạnh đó là các nhóm như người nghiện chích ma túy, người chuyển giới, bạn tình hoặc vợ/chồng của người nhiễm HIV, cũng như bạn tình hoặc bạn chích của các đối tượng nguy cơ cao. Những con số này cho thấy HIV đang len sâu vào đời sống xã hội qua các hành vi tình dục ngày càng phức tạp và khó kiểm soát.

Đường lây truyền thay đổi khiến HIV nguy hiểm hơn

Những năm gần đây, sự lây truyền HIV gắn liền với những mối quan hệ tình dục phức tạp và thiếu an toàn. Trong đó, nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới chịu tác động rõ rệt hơn cả. Nguy cơ nhiễm HIV cao hơn ở nhóm này không chỉ bắt nguồn từ xu hướng tính dục, mà là kết quả của sự giao thoa giữa yếu tố sinh học, hành vi tình dục và những rào cản xã hội kéo dài.

Theo Very Well Health, quan hệ tình dục qua đường hậu môn, hình thức phổ biến trong quan hệ đồng giới nam, được xem là con đường có nguy cơ lây HIV mạnh mẽ nhất. Niêm mạc trực tràng rất mỏng và dễ tổn thương, chỉ cần những vết rách vi thể trong lúc quan hệ cũng đủ tạo “cửa ngõ” để virus xâm nhập vào cơ thể.

Đáng chú ý, khu vực này lại tập trung nhiều tế bào CD4 - chính là tế bào mà HIV tấn công. Điều đó khiến việc phơi nhiễm có thể xảy ra nhanh hơn và dễ hơn so với quan hệ qua đường âm đạo.

Virus HIV có thể xâm nhập vào cơ thể người khi quan hệ qua đường hậu môn. Ảnh: Shutterstock.

Nguy cơ lây nhiễm HIV khi quan hệ hậu môn tiếp nhận (bottom) được ước tính khoảng 1,4% cho mỗi lần phơi nhiễm, tương đương trung bình 71 lần quan hệ có 1 ca nhiễm. Mức nguy cơ này gần như không khác biệt giữa nam và nữ, theo thống kê của Stanford Health Care. Trong khi đó, quan hệ hậu môn chủ động (top) có nguy cơ thấp hơn nhưng vẫn đáng kể, dao động từ 0,06% đến 0,62%, với nguy cơ cao hơn rõ rệt ở những người chưa cắt bao quy đầu so với người đã cắt.

Các nghiên cứu còn cho thấy nhiều nam quan hệ tình dục đồng giới có mạng lưới bạn tình chồng chéo, thay đổi bạn tình trong thời gian ngắn. Khi một người nhiễm HIV chưa được chẩn đoán hoặc chưa kiểm soát tải lượng virus, virus có thể lan nhanh trong mạng lưới này mà gần như không để lại dấu vết rõ ràng.

Đáng chú ý, việc sử dụng các ứng dụng hẹn hò để tìm bạn tình khiến mạng lưới quan hệ tình dục trở nên dày đặc và biến động nhanh hơn. Các cuộc gặp gỡ thường diễn ra chóng vánh, thiếu thông tin về tình trạng sức khỏe của đối phương, làm việc truy vết, cảnh báo và can thiệp y tế trở nên khó khăn khi xuất hiện ca nhiễm mới.

Viện Y tế Quốc gia Mỹ nhấn mạnh nguy cơ càng tăng cao khi quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su. Dịch trực tràng có thể chứa nồng độ HIV rất cao, thậm chí cao hơn nhiều lần so với máu hoặc tinh dịch. Bên cạnh đó, các bệnh lây truyền qua đường tình dục như giang mai, lậu hay herpes gây viêm và tổn thương niêm mạc, vô tình “mở đường” cho HIV xâm nhập dễ dàng hơn.

Sử dụng ứng dụng hẹn hò khiến người trẻ rơi vào các mối quan hệ ngắn hạn, thiếu thông tin về tình trạng sức khỏe đối phương. Ảnh: Shutterstock.

Tuy nhiên, các yếu tố kể trên chỉ là một phần của câu chuyện. Yếu tố xã hội mới là chính yếu, theo UNAIDS. Kỳ thị, phân biệt đối xử và định kiến khiến nhiều người ngại xét nghiệm HIV, trì hoãn điều trị hoặc không tiếp cận được các biện pháp dự phòng.

Sự kỳ thị còn tạo ra một vòng luẩn quẩn nguy hiểm. Người mang nỗi sợ bị phán xét dễ né tránh chăm sóc y tế, khó duy trì điều trị lâu dài, dễ rơi vào trầm cảm hoặc hành vi tình dục rủi ro. Khi HIV không được phát hiện sớm và kiểm soát tốt, virus có thêm cơ hội lây lan âm thầm trong cộng đồng.