|
|
Cột khói bốc lên sau cuộc không kích của liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu, nhằm vào mục tiêu mà liên quân mô tả là sự hỗ trợ quân sự từ nước ngoài dành cho lực lượng ly khai miền Nam do UAE hậu thuẫn, tại cảng Mukalla ở miền nam Yemen ngày 30/12/2025. Ảnh: Reuters. |
Mười năm sau khi Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cùng dẫn đầu chiến dịch quân sự nhằm kiềm chế ảnh hưởng của Iran tại Yemen, hai đồng minh này nay lại rơi vào thế đối đầu trực tiếp ngay trên chiến trường từng sát cánh.
Hai quốc gia quyền lực hàng đầu thế giới Arab đang vướng vào một cuộc tranh cãi công khai chưa từng có liên quan đến Yemen - quốc gia nghèo, có vị trí chiến lược và lịch sử xung đột kéo dài.
Trong tuần này, Saudi Arabia đã không kích một lô hàng của UAE chở xe chiến đấu được cho là hướng tới Yemen, đánh dấu bước leo thang quân sự nghiêm trọng. Riyadh sau đó cáo buộc Abu Dhabi có những hành động “cực kỳ nguy hiểm”, đe dọa an ninh quốc gia của vương quốc.
Cuộc nội chiến Yemen bùng phát năm 2014, khi phong trào Houthi được Iran hậu thuẫn kiểm soát miền Bắc và chiếm thủ đô Sana’a. Một năm sau, Saudi Arabia và UAE can thiệp quân sự, hậu thuẫn chính phủ Yemen cùng các lực lượng địa phương với mục tiêu chung là đánh bại Houthis.
Tuy nhiên, theo thời gian, những khác biệt giữa các phe phái Yemen với chương trình nghị sự cạnh tranh đã vô tình phơi bày rạn nứt ngày càng sâu giữa hai đồng minh Trung Đông là Riyadh và Abu Dhabi.
Các bên tham chiến và lực lượng hậu thuẫn
Kể từ khi Houthis chiếm thủ đô Sana’a, Yemen bị chia cắt thành nhiều vùng ảnh hưởng khác nhau, tạo điều kiện để Iran mở rộng đòn bẩy chiến lược ở sườn phía nam bán đảo Arab thông qua việc hỗ trợ lực lượng này.
Houthis, tên chính thức là Ansar Allah, là phong trào Hồi giáo Shiite hoạt động chủ yếu ở tây bắc Yemen. Năm 2014, lực lượng này nhanh chóng kiểm soát Sana’a với một phần sự ủng hộ của người dân và nắm quyền điều hành nhà nước.
Nhờ nguồn cung vũ khí và hỗ trợ bền bỉ từ Iran, Houthis trở thành lực lượng quân sự - chính trị gắn kết nhất tại Yemen, kiểm soát phần lớn khu vực biên giới phía tây bắc giáp Saudi Arabia và đường bờ biển chiến lược trên Biển Đỏ, nơi có các tuyến hàng hải huyết mạch.
Theo thời gian, Houthis nổi lên như một trong những lực lượng ủy nhiệm gây rối mạnh mẽ nhất của Tehran, tiến hành các vụ phóng tên lửa nhằm vào Saudi Arabia và thậm chí vươn tới Israel. Dù phải hứng chịu chiến dịch quân sự kéo dài do Saudi Arabia dẫn đầu, lực lượng này vẫn trụ vững và đạt được một thỏa thuận ngừng bắn trên thực tế vào năm 2022.
 |
| Các thành viên của lực lượng ly khai miền nam Yemen được UAE hậu thuẫn trong các cuộc đụng độ với lực lượng chính phủ ở Aden, Yemen, ngày 10/8/2019. Ảnh: Reuters. |
Đối lập với Houthis là chính phủ Yemen được cộng đồng quốc tế công nhận, hiện hoạt động dưới Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống (PLC) do Saudi Arabia hậu thuẫn, được thành lập năm 2022 nhằm thống nhất các phe phái chống Houthis.
Lực lượng này gồm tàn dư quân đội chính quy, các dân quân bộ lạc và các nhóm Hồi giáo Sunni, kiểm soát rải rác các khu vực ở miền trung và miền nam, đặc biệt tại tỉnh Marib, một phần Taiz và thành phố Aden.
Kể từ năm 2015, Saudi Arabia tiến hành các chiến dịch không kích và phong tỏa trên biển quy mô lớn, với sự hiện diện hạn chế của bộ binh, nhằm bảo vệ chính phủ Yemen và ngăn chặn mối đe dọa từ biên giới phía nam.
Trong khi đó, Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC) là lực lượng ly khai được UAE hậu thuẫn, thành lập năm 2017 với mục tiêu khôi phục nhà nước Nam Yemen - vốn chấm dứt tồn tại sau khi Yemen thống nhất năm 1990.
Các lực lượng vũ trang trung thành với STC, được Abu Dhabi hỗ trợ, đóng vai trò then chốt trong nhiều trận đánh suốt cuộc chiến, bao gồm cả những diễn biến căng thẳng gần đây.
Vì sao Saudi Arabia và UAE xung đột tại Yemen?
Saudi Arabia và UAE từng cùng dẫn đầu can thiệp quân sự năm 2015 để chống Houthis và khôi phục chính phủ hợp pháp. Tuy nhiên, chương trình nghị sự khác biệt đã khiến hai nước hậu thuẫn các phe phái đối địch.
Việc UAE ủng hộ lực lượng ly khai miền Nam trực tiếp mâu thuẫn với mục tiêu của Saudi Arabia là duy trì một Yemen thống nhất và ổn định dọc biên giới.
Sau nhiều năm nỗ lực chấm dứt nội chiến rơi vào bế tắc, các lực lượng được UAE hậu thuẫn bất ngờ mở chiến dịch tấn công nhanh vào đầu tháng 12, kiểm soát các tỉnh giàu dầu mỏ, thậm chí có lúc giành địa bàn từ tay lực lượng thân Saudi Arabia, dẫn đến các cuộc giao tranh đẫm máu.
Căng thẳng đạt đỉnh trong tuần này khi liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu không kích một lô xe quân sự của UAE tại cảng Mukalla ở miền nam Yemen, cáo buộc Abu Dhabi đe dọa an ninh quốc gia Saudi Arabia. Sau đó, UAE thông báo rút lực lượng khỏi Yemen.
Một quan chức UAE tuyên bố nước này đã hành động theo yêu cầu của chính phủ Yemen hợp pháp và Saudi Arabia, đồng thời nhấn mạnh việc rút quân phù hợp với chủ trương giảm leo thang và ổn định tình hình.
Tuy nhiên, căng thẳng tiếp tục gia tăng khi Saudi Arabia triển khai hải quân ngoài khơi Yemen, trong lúc các lực lượng thân Riyadh mở chiến dịch bộ binh mà họ gọi là “hòa bình” nhằm giành lại các khu vực do lực lượng ly khai miền Nam kiểm soát.
Phía ly khai bác bỏ tuyên bố này, gọi đây là “cuộc chiến Bắc - Nam” và cáo buộc Saudi Arabia tiến hành nhiều đợt không kích.
Cuối ngày, STC tuyên bố sẽ tổ chức trưng cầu dân ý về độc lập trong vòng hai năm tới.
Theo ông Farea Al-Muslimi, chuyên gia tại Viện Chatham House (Anh), những diễn biến chưa từng có này phản ánh “bất đồng căn bản giữa Riyadh và Abu Dhabi về cấu trúc chính trị tương lai của Yemen và sự phân bổ ảnh hưởng trong nước này”.
Yemen sẽ đi về đâu?
 |
| Các binh sĩ Yemen đứng gác tại một trại quân sự gần tiền tuyến với lực lượng Houthi ở Marib, Yemen, ngày 6/11/2024. Ảnh: Reuters. |
Yemen hiện đại đã bị giày vò bởi chia rẽ nội bộ và nội chiến kéo dài hơn một thế kỷ. Sau khi Bắc Yemen độc lập khỏi Đế chế Ottoman năm 1918 và Nam Yemen giành độc lập từ Anh năm 1967, hai miền chỉ thống nhất vào năm 1990, trước khi lại rơi vào nội chiến năm 1994. Những bất mãn chưa được giải quyết từ đó tiếp tục âm ỉ cho đến ngày nay.
Xung đột triền miên khiến Yemen - quốc gia có vị trí chiến lược kiểm soát các tuyến hàng hải quan trọng - trở nên nghèo đói, bất ổn và bị vũ trang mạnh mẽ, trong bối cảnh các cường quốc khu vực tranh giành ảnh hưởng.
Trong làn sóng xung đột mới, Yemen tiếp tục bị chia rẽ sâu sắc, trong khi Houthis - từng là mục tiêu chung của các cường quốc khu vực - lại hưởng lợi từ sự chia rẽ giữa các đối thủ.
“Houthis nhiều khả năng coi rạn nứt ngày càng lớn giữa hai đối thủ chính của họ là lợi thế chiến lược, khi các đồng minh cũ từng cùng nhau chiến đấu nhưng thất bại, nay quay sang đối đầu”, ông Al-Muslimi nhận định.
Ông cũng cảnh báo rằng phản ứng của các nước phương Tây trước căng thẳng giữa hai đối tác khu vực quan trọng vẫn chưa rõ ràng, nhưng hệ lụy đối với ổn định khu vực và bức tranh chính trị vốn mong manh của Yemen sẽ là vô cùng sâu rộng.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
